«نادرشاه و بازماندگانش» اثری است از عبدالحسین نوائی (نویسنده و مورخ زادهی تهران، از ۱۳۰۲ تا ۱۳۸۳) که در سال ۱۳۶۸ منتشر شده است. این کتاب مجموعهای مستند از اسناد و مکاتبات سیاسی و سلطنتی است که تحولات ایران از فروپاشی صفویان، ظهور و حکومت نادرشاه افشار تا اوضاع بازماندگان او را بهصورت دقیق و مبتنی بر مدارک تاریخی نشان میدهد.
دربارهی نادرشاه و بازماندگانش
کتاب نادرشاه و بازماندگانش نوشتهی عبدالحسین نوائی را میتوان حاصل چند دهه تلاش مستمر پژوهشگری دانست که دغدغهی اصلیاش گردآوری، تصحیح و انتشار اسناد معتبر تاریخ سیاسی ایران بوده است. این کتاب نه یک روایت داستانگونه، بلکه نتیجهی کار طولانی و طاقتفرسای مؤلف بر روی مکاتبات رسمی، فرمانها و مدارکی است که به دورهای حساس از تاریخ ایران مربوط میشود.
کتاب در امتداد مجموعهای بزرگتر از اسناد تاریخی قرار میگیرد که نوائی طی سالیان دراز، با دشواریهای فراوان و بدون پشتیبانی نهادی منسجم، آنها را از آرشیوها و کتابخانههای داخل و خارج از کشور گرد آورده است. هدف اصلی این مجموعه، فراهم آوردن مواد خام و دستاول برای پژوهشگران تاریخ ایران است؛ موادی که امکان بازخوانی دقیقتر تحولات سیاسی و اجتماعی را فراهم میکنند.
در این مجلد، تمرکز بر دورهی افشاریه، بهویژه زمان نادرشاه و سالهای پس از اوست؛ دورانی آکنده از آشوب، جنگ، رقابتهای قدرت و دگرگونیهای عمیق سیاسی. اسناد ارائهشده نشان میدهد که چگونه ساختار قدرت در ایران پس از سقوط صفویان و در میانهی بحرانهای داخلی و خارجی شکل گرفت و دگرگون شد.
نویسنده بهجای ارائهی تفسیرهای شخصی یا تحلیلهای ذهنی، اسناد را با کمترین دخلوتصرف و با نظم و ترتیب دقیق عرضه میکند. از خلال این مکاتبات و فرمانها، خواننده با سازوکار ادارهی کشور، روابط درباری، شیوهی فرمانروایی و همچنین تنشهای سیاسی و نظامی آن دوران آشنا میشود.
یکی از ویژگیهای مهم کتاب، توجه جدی به اعتبار تاریخی اسناد است. نوائی بر این باور است که تاریخنگاری معتبر بدون تکیه بر مدارک اصیل ممکن نیست و از همین رو، تمام کوشش خود را صرف شناسایی، مقابله، تصحیح و تنظیم این منابع کرده است؛ کاری که به گفتهی خود او، بخش بزرگی از عمرش را به خود اختصاص داده است.
کتاب همچنین بازتابدهندهی شرایط دشوار پژوهش تاریخی در ایران معاصر است. نویسنده بارها به مشکلات مالی، محدودیتهای دسترسی به منابع و بیتوجهی نهادهای رسمی اشاره میکند؛ مسائلی که با وجود آنها، این مجموعه همچنان بهعنوان اثری ماندگار منتشر شده است.
در خلال اسناد، تصویری روشن از روابط ایران با قدرتهای همسایه و رقیب، از جمله عثمانی و روسیه، نمایان میشود. این مکاتبات نشان میدهد که سیاست خارجی ایران در آن دوره چگونه میان جنگ، مذاکره و مصلحتسنجی در نوسان بوده است.
کتاب تنها به دوران حیات نادرشاه محدود نمیماند، بلکه پیامدهای مرگ او و سرنوشت بازماندگان و جانشینانش را نیز در بر میگیرد. از این منظر، خواننده با روند فروپاشی قدرت مرکزی و کشمکشهای پس از آن آشنا میشود؛ روندی که زمینهساز تحولات بعدی در تاریخ ایران شد.
نوائی این اثر را نه برای مخاطب عام، بلکه با نگاهی پژوهشی و آموزشی فراهم آورده است. دانشجویان، پژوهشگران و علاقهمندان جدی تاریخ ایران میتوانند از این اسناد بهعنوان منبعی قابل اتکا برای تحقیق و تحلیل استفاده کنند.
از منظر روششناسی، کتاب نمونهای روشن از تاریخنگاری مبتنی بر سند است؛ رویکردی که بهجای روایتپردازی، امکان قضاوت و تحلیل را به خواننده میسپارد. اسناد، خود سخن میگویند و چارچوبی عینی برای فهم گذشته فراهم میآورند.
این مجلد همچنین بر اهمیت حفظ و ساماندهی آرشیوهای تاریخی تأکید ضمنی دارد. تجربهی شخصی نویسنده نشان میدهد که بدون توجه نهادی به اسناد، بخش بزرگی از حافظهی تاریخی کشور در معرض نابودی یا فراموشی قرار میگیرد.
در مجموع، نادرشاه و بازماندگانش اثری است که نهتنها شناخت ما از یکی از پرتنشترین دورههای تاریخ ایران را عمیقتر میکند، بلکه ارزش کار طاقتفرسای سندپژوهی و نقش آن در تاریخنگاری علمی را نیز بهخوبی نشان میدهد.
خلاصهی محتوای نادرشاه و بازماندگانش
در فصل نخست کتاب، وضعیت ایران در سالهای پایانی دولت صفوی و همزمان با یورش افغانها بررسی میشود. نویسنده با تکیه بر اسناد سیاسی و مکاتبات رسمی نشان میدهد که چگونه ضعف ساختار حکومتی، اختلافات درباری و ناتوانی در ادارهی کشور زمینه را برای سقوط اصفهان و فروپاشی اقتدار صفویان فراهم کرد. در این بخش، جزئیات وقایع محاصرهی اصفهان، رفتار محمود افغان و واکنش گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی بازتاب یافته است.
در ادامهی همین فصل، به ظهور طهماسب میرزا بهعنوان مدعی سلطنت صفوی پرداخته میشود. اسناد نشان میدهند که تلاشهای او برای بازپسگیری قدرت تا چه اندازه با ناکامی، بینظمی و اتکای نادرست به نیروهای پراکنده همراه بوده است. این بخش تصویر روشنی از آشفتگی سیاسی ایران پس از سقوط صفویان ارائه میدهد.
فصل بعدی کتاب به شکلگیری قدرت نادر در این فضای آشفته اختصاص دارد. مکاتبات و گزارشها نشان میدهند که نادر چگونه بهتدریج بهعنوان یک سردار کارآمد مطرح شد و توانست با سازماندهی نیروها، ابتکار عمل نظامی را به دست گیرد. اسناد این فصل بیشتر بر زمینههای نظامی و سیاسی قدرتگیری نادر تمرکز دارند.
در بخشهای بعد، نبردهای سرنوشتساز نادر با افغانها بهتفصیل بررسی میشود. نویسنده از خلال گزارشهای رسمی، فرمانها و نامهها، مسیر حرکت سپاه، تاکتیکهای جنگی و نتایج نبردهایی چون دامغان و پیشروی به سوی اصفهان را بازسازی میکند. این اسناد نشان میدهند که پیروزیهای نادر نتیجهی ترکیب انضباط نظامی و بهرهگیری درست از توپخانه بوده است.
فصل دیگری به سقوط اشرف افغان و پایان سلطهی افغانها در ایران میپردازد. در این بخش، اسناد حکایت از فرار اشرف، تعقیب او توسط نیروهای نادر و نهایتاً فروپاشی کامل قدرت افغانها دارند. جزئیات مربوط به رفتار اشرف، وضعیت نیروهایش و واکنش مردم شهرها در این دوره بهدقت منعکس شده است.
پس از تثبیت قدرت نظامی، کتاب به روابط خارجی ایران میپردازد. بخشی مهم از اسناد به مذاکرات و مکاتبات میان دولت اشرف افغان و دولت عثمانی اختصاص دارد. در این فصل، تلاش اشرف برای کسب مشروعیت سیاسی و دینی از طریق شناسایی عثمانیها و محتوای معاهدات منعقدشده بهروشنی نشان داده میشود.
در ادامه، قراردادها و مکاتبات میان ایران و روسیه بررسی میشود. نویسنده متن اسناد مربوط به قرارداد رشت و مفاد آن را ارائه میکند و از خلال آنها، سیاستهای روسیه در سواحل دریای خزر و وضعیت ایالات شمالی ایران روشن میشود. این بخش نشان میدهد که چگونه ضعف داخلی ایران زمینهی مداخلات خارجی را فراهم کرده بود.
بخش مهمی از کتاب به دوران سلطنت نادرشاه اختصاص دارد. در این فصل، فرمانها و نامههای سلطنتی نادر تصویر دقیقی از شیوهی حکومتداری او، تمرکز قدرت، سازماندهی نظامی و برخورد با مخالفان ارائه میدهند. اسناد نشان میدهند که نادر چگونه با تکیه بر اقتدار شخصی کشور را اداره میکرد.
در فصلهای بعد، به سالهای پایانی حکومت نادر و افزایش نارضایتیها پرداخته میشود. مکاتبات این دوره حاکی از فشارهای مالی، شدت گرفتن خشونت و فاصله گرفتن نادر از گروههای مختلف اجتماعی است. این اسناد زمینههای قتل نادرشاه را بهصورت غیرتحلیلی اما مستند بازتاب میدهند.
پس از مرگ نادر، کتاب به بررسی اوضاع ایران در دوران بازماندگان او میپردازد. فرمانها و نامههای سیاسی این دوره نشان میدهند که چگونه جانشینان نادر نتوانستند اقتدار او را حفظ کنند و کشور بار دیگر دچار آشوب و تجزیهی قدرت شد.
در ادامه، اسناد مربوط به دورهی زندیه و ارتباط آن با میراث افشاریه ارائه میشود. این بخش نشان میدهد که چگونه برخی ساختارهای سیاسی و اداری دورهی نادر تا سالها بعد ادامه یافت، هرچند قدرت مرکزی شکل متفاوتی به خود گرفت.
در مجموع، کتاب با ارائهی منظم و دقیق اسناد سیاسی، سلطنتی و مکاتبات رسمی، سیر تحولات ایران از سقوط صفویان تا پس از نادرشاه را پوشش میدهد. این خلاصهی فصول و بخشها نشان میدهد که اثر حاضر نه روایتپردازی تاریخی، بلکه مجموعهای مستند برای فهم دقیق و جزئینگر یکی از حساسترین دورههای تاریخ ایران است.
بخشهایی از نادرشاه و بازماندگانش
آنکه ریشسفیدان و سرخیلان افاغنهی سکنه هرات و اسفزاز بدانند که در این چند وقت به سبب انقلابی که دراوضاع به هم رسید، اکثر ایالات پا از جادهی اطاعت بیرون گذاشته سربه سر کشی در آوردند. یکی از آن جمله ایل افغان بود که در مقام بغى و طغیان برآمدهاند.
در این اوقات بحمد الله تعالى ممالک ایران صاحب به هم رسانیده وهمگی سرکشان ازحزب غازیان نصرت بنیان به دستور قدیم، بلکه بهتر از اول، طوق اطاعت به گردن گرفتند سوای فاغنهی عهد شکن هرات که ایشان نیز درسال قبل باو کلاى عالى عهد اطاعت بستند.
………………………..
چـون انتقال اسب به میزان مورد لزوم جهت قشون وتوپخانه و ارسال تجهیزات و لوازم و خواربار برای مقابله با شورشیای ازچنین راه دوری ممکن نیست وسفیر کبیر ومختاراعلیحضرت نیز اعلام داشته درایالاتى که اعلىحضرت امپراطور واگذار می گردد شمار فراوانی اسب میتوان تهیه نمود.
بدین جهت فرمانده قوای کمکی باید درایالات مذکوره مقدار اسب لازم را تهیه کند و اگرنتواند، مقداراسب مورد لزوم از جانب اعلىحضرت شاه ایران داده خواهدشد و بهای آن طبق نظر ارزیابان پرداخت خواهد گردید و درهر حال بهای آنها نباید از دوازده روبل بیشتر باشد.
…………………..
علیقلیخان پسر ابراهیم خان وبرادرزاده نادر بود.بدرش درجنگ با لگزبها در داغستان کشته شد واز این روی نادر این برادرزاده را گر امی میداشت. درسال ۱۱۵۰ علیقلى خان ازجانب عم خویش مأمور حکومت سیستان وسر کوبى سر کشان آن منطقه گردید.
با این همه نادر که ذاتًا مردی پست و پولدوست بود، بی دلیل موجهی، بر ادرزادهی خویش را صد «الف» جریمه کرد و طهماسب خان جلایر سردار با وفاى نادر نیز که همراه علیقلى بود از ۵۰ الف جریمه معاف نماند. محصلین نادرى براى دریافت جریمه روانهی سیستان شدند. علیقلی سر به شورش برداشت وچون ازجانب طهماسبخان جلایر اندیشناک بود وی را مسموم کرد ودرکارها استقلال یافت.
اگر به کتاب نادرشاه و بازماندگانش علاقه دارید، بخش معرفی برترین کتابهای تاریخی در وبسایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر آثار مشابه نیز آشنا میکند.
