«زن فروشنده» اثری است از سایاکا موراتا (نویسنده‌ی اهل ژاپن، متولد ۱۹۷۹) که در سال ۲۰۱۶ منتشر شده است. این رمان داستان زنی است که در میان فشارهای جامعه برای شبیه‌شدن به دیگران، تلاش می‌کند هویت و معنای زندگی خود را در کار و شیوه‌ی زیستن متفاوتش پیدا کند.
درباره‌ی زن فروشنده
رمان «زن فروشنده» با عنوان اصلی Convenience Store Woman نوشته‌ی سایاکا موراتا (Sayaka Murata) یکی از آثار برجسته‌ی ادبیات معاصر ژاپن است؛ رمانی کوتاه اما عمیق که با روایتی ساده و ظاهراً روزمره، به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های زندگی اجتماعی می‌پردازد: «طبیعی بودن» دقیقاً یعنی چه؟ این اثر نخستین‌بار در سال ۲۰۱۶ در ژاپن منتشر شد و همان سال جایزه‌ی معتبر آکوتاگاوا را از آنِ خود کرد.
موراتا در این رمان به سراغ محیطی می‌رود که بخش جدایی‌ناپذیری از زندگی شهری ژاپن است: فروشگاه‌های کوچک شبانه‌روزی یا کونبینی. این فروشگاه‌ها با قوانین دقیق، دستورالعمل‌های جزئی و نظم آهنین اداره می‌شوند و کارکنان باید رفتار، گفتار و حتی شیوه‌ی برخوردشان با مشتریان را با الگوهای مشخصی هماهنگ کنند. همین محیط منظم، به بستری برای روایت داستان زنی تبدیل می‌شود که در جهان بیرون، همیشه احساس کرده با دیگران تفاوت دارد.
شخصیت اصلی داستان کی‌کو فوروکورا، زنی سی‌وشش‌ساله است که هجده سال از زندگی خود را در یک فروشگاه رفاه سپری کرده است. او برخلاف انتظارات معمول جامعه، نه در پی شغلی بهتر است، نه ازدواج را هدف زندگی خود می‌داند و نه علاقه‌ای دارد مسیر متعارف زندگی را دنبال کند. فروشگاه برای او فقط محل کار نیست؛ بلکه محیطی است که در آن برای نخستین‌بار احساس می‌کند می‌تواند جایگاه مشخصی در جهان داشته باشد.
کی‌کو از دوران کودکی با قضاوت دیگران درباره‌ی رفتارهایش مواجه بوده است. او همیشه واکنش‌هایی متفاوت از آنچه اطرافیان «طبیعی» می‌دانستند نشان داده و به همین دلیل، خانواده و جامعه او را فردی عجیب تلقی کرده‌اند. اما ورود به فروشگاه رفاه همه‌چیز را تغییر می‌دهد؛ زیرا در آنجا برخلاف جامعه‌ی پیچیده‌ی بیرون، برای تقریباً هر رفتار و موقعیتی دستورالعملی وجود دارد و کی‌کو می‌تواند با پیروی از این قواعد، خود را با محیط هماهنگ کند.
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های رمان این است که کی‌کو خود را نه از طریق آرزوهای بزرگ، بلکه از طریق کار روزمره تعریف می‌کند. صدای کارکنان، چیدمان کالاها، رفتار مشتریان و حتی عبارت‌های تکراری خوشامدگویی برای او نوعی نظم آرامش‌بخش ایجاد می‌کنند. فروشگاه به جهانی کوچک تبدیل می‌شود که در آن همه‌چیز معنا و جایگاه مشخصی دارد و کی‌کو احساس می‌کند عضوی کارآمد از این جهان است.
اما آرامش کی‌کو برای اطرافیان قابل‌قبول نیست. خانواده، دوستان و جامعه از او انتظار دارند که در سن و سال خود شغلی «واقعی» داشته باشد، ازدواج کند و زندگی‌ای مطابق الگوهای رایج تشکیل دهد. از نگاه آنان، سال‌ها کار کردن در یک فروشگاه رفاه نشانه‌ی شکست یا ناتوانی در پیشرفت است. به این ترتیب، چیزی که برای کی‌کو سرچشمه‌ی رضایت است، برای دیگران نشانه‌ای از انحراف از مسیر معمول زندگی محسوب می‌شود.
موراتا از همین تضاد برای زیر سؤال بردن مفهوم هنجار اجتماعی استفاده می‌کند. آیا زندگی‌ای که با معیارهای عمومی جامعه مطابقت دارد، الزاماً زندگی بهتری است؟ آیا داشتن شغل معتبر، ازدواج، تشکیل خانواده و فرزندآوری معیارهای قطعی خوشبختی هستند؟ و اگر انسانی در خارج از این چارچوب‌ها احساس رضایت کند، آیا واقعاً مشکلی در او وجود دارد؟ رمان پاسخ روشنی به این پرسش‌ها نمی‌دهد و خواننده را وادار می‌کند درباره‌ی معیارهای خودش فکر کند.
«زن فروشنده» همچنین تصویری انتقادی از فشار اجتماعی بر زنان ارائه می‌دهد. کی‌کو نه‌تنها به دلیل شغلش، بلکه به سبب مجرد بودن و نداشتن تمایل به ازدواج و فرزندآوری مورد قضاوت قرار می‌گیرد. جامعه برای زن سی‌وچندساله مجموعه‌ای از انتظارات مشخص دارد و هرکس از این مسیر فاصله بگیرد، باید دائماً درباره‌ی انتخاب‌هایش توضیح بدهد. موراتا این فشار را بدون خطابه و شعار، از خلال موقعیت‌های عادی زندگی روزمره نشان می‌دهد.
در کنار مسئله‌ی زنان، رمان درباره‌ی کار و هویت انسانی نیز حرف‌های مهمی دارد. کی‌کو زمانی احساس می‌کند واقعاً «کار می‌کند» و به جامعه تعلق دارد که لباس فرم فروشگاه را می‌پوشد و وظایف مشخصش را انجام می‌دهد. گویی هویت فردی او در ساختار کاری فروشگاه محو می‌شود و در عین حال، همین محوشدن به او احساس امنیت و تعلق می‌بخشد. این تناقض یکی از ظریف‌ترین ایده‌های رمان است.
طنز خاص موراتا نیز نقش مهمی در جذابیت اثر دارد. بسیاری از موقعیت‌ها در نگاه نخست خنده‌دار یا عجیب به نظر می‌رسند، اما پشت این طنز، نقدی جدی نسبت به جامعه‌ای قرار دارد که افراد را بر اساس میزان شباهتشان به یک الگوی از پیش تعیین‌شده ارزیابی می‌کند. به همین دلیل، خواننده ممکن است ابتدا با رفتارهای کی‌کو لبخند بزند، اما به‌تدریج متوجه شود که شاید مسئله‌ی اصلی خود او و جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند.
یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی رمان، سادگی زبان و محدود بودن دامنه‌ی حوادث است. موراتا برای ایجاد تأثیرگذاری به اتفاقات بزرگ و پیچیده نیاز ندارد؛ یک فروشگاه کوچک، چند همکار، مشتریان روزمره و زنی که می‌خواهد زندگی خودش را داشته باشد، برای ساختن جهانی ادبی کافی هستند. همین سادگی باعث شده است که داستان در عین ژاپنی بودن، مسئله‌ای کاملاً جهانی را مطرح کند: انسان تا چه اندازه باید برای پذیرفته‌شدن، خودش را تغییر دهد؟
«زن فروشنده» در نهایت رمانی درباره‌ی حق متفاوت بودن است؛ درباره‌ی کسانی که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند مطابق نسخه‌ای که جامعه برای «زندگی درست» نوشته است زندگی کنند. موراتا با قرار دادن کی‌کو در مرکز داستان، مرز میان «طبیعی» و «غیرطبیعی»، «موفق» و «ناموفق» و حتی «سالم» و «ناسالم» را به پرسش می‌کشد. شاید مهم‌ترین دستاورد رمان همین باشد که پس از پایان آن، خواننده دیگر به‌آسانی نمی‌تواند درباره‌ی زندگی دیگران قضاوت کند. «زن فروشنده» در ظاهر داستان زنی است که در یک فروشگاه رفاه کار می‌کند، اما در عمق خود، داستان تلاش انسان برای یافتن جایی در جهانی است که مدام از او می‌خواهد شبیه دیگران باشد.
رمان زن فروشنده در وب‌سایت goodreads دارای امتیاز ۳.۶۶ با بیش از ۴۰۸ هزار رای و ۵۶ هزار نقد و نظر است. این کتاب در ایران با ترجمه‌هایی از مسعود فقیه (با عنوان سوپرمارکت شبانه‌روزی) و پرستو خوشفکر به بازار عرضه شده است.
خلاصه‌ی داستان زن فروشنده
کی‌کو فوروکورا از همان دوران کودکی با آنچه دیگران «رفتار طبیعی» می‌دانند تفاوت دارد. او در موقعیت‌های مختلف واکنش‌هایی نشان می‌دهد که برای خانواده و اطرافیانش عجیب و حتی نگران‌کننده است. کی‌کو در برابر بسیاری از قواعد نانوشته‌ی اجتماعی سردرگم است و نمی‌داند چرا باید مانند دیگران رفتار کند. خانواده‌اش نیز تلاش می‌کنند او را با معیارهای معمول جامعه هماهنگ کنند، اما کی‌کو از همان ابتدا احساس می‌کند جهان را به شیوه‌ای متفاوت می‌بیند.
در هجده‌سالگی، کی‌کو در یک فروشگاه رفاه مشغول به کار می‌شود. او خیلی زود درمی‌یابد که این محیط برخلاف دنیای بیرون، قواعد روشن و مشخصی دارد. لباس فرم، نحوه‌ی صحبت با مشتریان، چگونگی چیدن کالاها، زمان استراحت و حتی نوع خوشامدگویی کارکنان، همه از الگوهایی مشخص پیروی می‌کنند. برای کی‌کو این نظم دقیق آرامش‌بخش است؛ زیرا دیگر مجبور نیست حدس بزند که در هر موقعیت اجتماعی چه رفتاری از او انتظار می‌رود.
کی‌کو به‌تدریج با فروشگاه یکی می‌شود. صدای فروشگاه، حرکت کارکنان، عبارات تکراری و ریتم منظم کار برای او مانند نوعی موسیقی آشناست. او رفتار همکاران موفق‌تر خود را مشاهده و از آن‌ها تقلید می‌کند تا بتواند کاملاً با محیط هماهنگ شود. برخلاف تصور دیگران، کی‌کو از کارش ناراضی نیست و حتی احساس می‌کند این شغل به او امکان می‌دهد نقشی مفید در جامعه داشته باشد.
سال‌ها می‌گذرد و کی‌کو همچنان در همان فروشگاه کار می‌کند. در این مدت، دوستان و اعضای خانواده‌اش بارها از او می‌پرسند چرا شغلش را تغییر نمی‌دهد و چرا برای داشتن یک زندگی «طبیعی» تلاش نمی‌کند. در نگاه آنان، زنی در سن‌وسال کی‌کو باید شغلی جدی‌تر داشته باشد، ازدواج کند و زندگی خانوادگی تشکیل دهد. اما کی‌کو چنین ضرورتی را احساس نمی‌کند و از زندگی‌ای که برای خود ساخته است رضایت دارد.
فشار اطرافیان زمانی بیشتر می‌شود که همکاران و آشنایان متوجه می‌شوند کی‌کو همچنان مجرد است و قصد ندارد مسیر معمول زندگی را دنبال کند. آن‌ها رفتار او را نشانه‌ای از شکست یا ناتوانی می‌دانند و تصور می‌کنند باید برای آینده‌اش تصمیمی بگیرد. کی‌کو که نمی‌تواند منطق این نگرانی‌ها را کاملاً درک کند، به‌تدریج متوجه می‌شود که صرفاً رضایت شخصی برای پذیرفته‌شدن در جامعه کافی نیست.
در همین شرایط، مردی به نام شیراهام در فروشگاه با کی‌کو همکار می‌شود. شیراهام فردی عجیب، بی‌انگیزه و ناسازگار با قواعد معمول زندگی اجتماعی است. او نیز مانند کی‌کو نمی‌تواند یا نمی‌خواهد خود را با انتظارات جامعه هماهنگ کند، اما تفاوت مهمی وجود دارد: شیراهام از کار و مسئولیت‌های اجتماعی گریزان است و رفتارهایش برای دیگران آزاردهنده‌تر است.
کی‌کو کم‌کم درمی‌یابد که حضور شیراهام برای اطرافیانش فرصتی ایجاد می‌کند تا درباره‌ی زندگی خودش کمتر سؤال کنند. در واقع، جامعه همیشه به دنبال توضیحی برای مجرد ماندن، بیکار بودن یا متفاوت زندگی کردن افراد است و شیراهام به نوعی بهانه‌ای برای این قضاوت‌ها تبدیل می‌شود. کی‌کو در این میان احساس می‌کند اگر بتواند زندگی خود را به شکلی قابل‌قبول‌تر نشان دهد، شاید فشار اطرافیان کاهش پیدا کند.
سرانجام کی‌کو تصمیم می‌گیرد شغلش را در فروشگاه ترک کند و با شیراهام وارد رابطه‌ای صوری و ظاهری شود. هدف اصلی او از این تصمیم، عشق یا تشکیل خانواده نیست؛ بلکه می‌خواهد تصویری از یک زندگی «عادی» برای دیگران ایجاد کند. او تصور می‌کند با داشتن یک شریک زندگی و ترک فروشگاه، می‌تواند دوباره جایگاه اجتماعی قابل‌قبولی پیدا کند و از پرسش‌ها و نگرانی‌های اطرافیان خلاص شود.
اما زندگی خارج از فروشگاه برای کی‌کو بسیار دشوارتر از چیزی است که تصور می‌کرد. او درمی‌یابد که شغل و محیط فروشگاه بخش بزرگی از هویت او بوده‌اند. در آنجا می‌دانست چه کاری باید انجام دهد، چگونه صحبت کند و چگونه با دیگران رفتار کند؛ اما اکنون در دنیایی قرار گرفته که قواعد آن مبهم و پیچیده است. زندگی مشترک با شیراهام نیز برخلاف انتظار، امنیت و آرامشی را که در فروشگاه تجربه می‌کرد برایش به همراه نمی‌آورد.
شیراهام نیز از کی‌کو انتظارهایی دارد و به‌تدریج مشخص می‌شود که رابطه‌ی میان آن‌ها بیش از آنکه یک زندگی مشترک واقعی باشد، توافقی برای فرار از فشارهای اجتماعی است. کی‌کو می‌خواهد با این رابطه دیگران را راضی کند، در حالی که شیراهام بیشتر به دنبال آن است که شرایطی برای زندگی بدون کار و مسئولیت فراهم کند. این رابطه نه‌تنها مسئله‌ی کی‌کو را حل نمی‌کند، بلکه او را بیشتر از هویت واقعی خودش دور می‌سازد.
در ادامه، کی‌کو بیش از پیش احساس می‌کند که ترک فروشگاه اشتباه بزرگی بوده است. او متوجه می‌شود چیزی که جامعه برایش «شغل بی‌ارزش» تلقی می‌کرد، در واقع تنها محیطی بوده که در آن احساس تعلق و کارآمدی داشته است. فروشگاه برای او فقط منبع درآمد نبود؛ بلکه چارچوبی بود که به زندگی‌اش معنا و نظم می‌داد. او سرانجام درک می‌کند که تلاش برای شبیه شدن به دیگران، او را از چیزی که واقعاً خوشحالش می‌کرد دور کرده است.
کی‌کو تصمیم می‌گیرد دوباره به فروشگاه بازگردد. بازگشت او را می‌توان مهم‌ترین نقطه‌ی تحول شخصیت دانست؛ زیرا این بار انتخاب او نه از روی ناآگاهی، بلکه با شناخت بیشتری از خواسته‌های خودش صورت می‌گیرد. او درمی‌یابد که ارزش زندگی را نمی‌توان تنها با معیارهایی مانند ازدواج، موقعیت شغلی، درآمد یا نظر دیگران سنجید. برای کی‌کو، بازگشت به فروشگاه به معنای بازپس‌گرفتن هویت خودش است.
داستان «زن فروشنده» در نهایت سرگذشت زنی است که تلاش می‌کند میان خواسته‌های خودش و انتظارات جامعه تعادل برقرار کند. کی‌کو در طول داستان بارها تلاش می‌کند خود را مطابق تصویری که دیگران از یک زن «موفق و طبیعی» دارند تغییر دهد، اما هر بار بیشتر از خودش فاصله می‌گیرد. بازگشت او به فروشگاه نشان می‌دهد که شاید رهایی واقعی نه در شبیه شدن به دیگران، بلکه در پذیرفتن تفاوت‌های خود و انتخاب آگاهانه‌ی شیوه‌ی زندگی خویش باشد.
رمان با وجود سادگی داستان، خواننده را با پرسش‌های مهمی درباره‌ی هنجارهای اجتماعی، استقلال فردی، کار، ازدواج و معنای خوشبختی روبه‌رو می‌کند. کی‌کو شخصیتی است که جامعه نمی‌تواند به‌راحتی او را در یکی از قالب‌های آشنای خود قرار دهد و همین مسئله باعث می‌شود داستان او به نقدی ظریف و گاه طنزآمیز از زندگی مدرن تبدیل شود. «زن فروشنده» بیش از آنکه درباره‌ی یک فروشگاه یا شغل خاص باشد، درباره‌ی انسانی است که می‌خواهد حق داشته باشد زندگی خود را با معیارهای خودش تعریف کند.
بخش‌هایی از زن فروشنده
این جامعه ذره‌ای تغییر نکرده است. کسانی که با روستا سازگار نیستند، از آن طرد می‌شوند: مردانی که شکار نمی‌کنند و زنانی که بچه‌دار نمی‌شوند. با همه‌ی حرف‌هایی که درباره‌ی جامعه‌ی مدرن و فردگرایی می‌زنیم، هرکس که تلاش نکند خود را با جمع هماهنگ کند، باید انتظار داشته باشد که دیگران در زندگی‌اش دخالت کنند، او را به اجبار وادار به سازگاری کنند و در نهایت از روستا برانند.
…………………
وقتی چیزی عجیب به نظر می‌رسید، همه فکر می‌کردند حق دارند سرک بکشند و در تمام زندگی آدم دخالت کنند تا بفهمند علتش چیست. من این رفتار را گستاخانه و خشم‌آور می‌دانستم؛ گذشته از این، واقعاً روی اعصابم بود. گاهی حتی دلم می‌خواست برای ساکت‌کردنشان با بیل به جانشان بیفتم، همان‌طور که یک بار در دوران دبستان این کار را کرده بودم. اما یادم افتاد خواهرم وقتی قبلاً بی‌مقدمه این موضوع را برایش تعریف کرده بودم، چقدر ناراحت شده بود؛ بنابراین ترجیح دادم سکوت کنم.
…………………
«خودِ کنونی من» تقریباً به‌طور کامل از آدم‌های اطرافم شکل گرفته است. در حال حاضر، سی درصد از وجودم را خانم ایزومی تشکیل می‌دهد، سی درصد سوگاوارا، بیست درصد مدیر فروشگاه و باقی‌مانده را هم از همکاران قبلی‌ام گرفته‌ام؛ کسانی مثل ساساکی که شش ماه پیش رفت و اوکازاکی که تا یک سال پیش سرپرست ما بود.
به‌خصوص شیوه‌ی حرف زدنم از آدم‌های اطرافم تأثیر گرفته و حالا ترکیبی از طرز صحبت کردن خانم ایزومی و سوگاواراست. فکر می‌کنم بیشتر آدم‌ها هم همین‌طورند. چند وقت پیش، وقتی چند نفر از اعضای گروه موسیقی سوگاوارا به فروشگاه آمدند، همه‌شان دقیقاً مثل او لباس پوشیده بودند و حرف می‌زدند.
بعد از آمدن خانم ایزومی، ساساکی هم وقتی می‌خواست بگوید «خسته نباشی، فردا می‌بینمت!» دقیقاً با لحن او حرف می‌زد. یک بار هم زنی که در فروشگاه قبلیِ خانم ایزومی رابطه‌ی خوبی با او داشت، برای کمک به فروشگاه ما آمد. آن‌قدر شبیه خانم ایزومی لباس پوشیده بود که نزدیک بود آن دو را با هم اشتباه بگیرم.
احتمالاً من هم با شیوه‌ی حرف زدنم روی دیگران تأثیر می‌گذارم. فکر می‌کنم این‌که ما آدم‌ها به این شکل بر یکدیگر «سرایت» می‌کنیم، همان چیزی است که باعث می‌شود همچنان خودمان را به‌عنوان انسان حفظ کنیم.
اگر به کتاب زن فروشنده علاقه دارید، بخش معرفی برترین آثار ادبیات ژاپن در وب‌سایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر آثار مشابه نیز آشنا می‌کند.
