«رژه بر خاک پوک» اثری است از محمد شمس لنگرودی (نویسندهی زادهی لنگرود، متولد ۱۳۲۹) که در سال ۱۳۷۳ منتشر شده است. این رمان روایت سرگذشت سرزمینی گرفتار خرافات، جهل و استبداد است که در کشاکش سنت و تجدد، بهجای رهایی از گذشته، بارها در چرخه فراموشی، قدرتطلبی و فروپاشی گرفتار میشود.
دربارهی رژه بر خاک پوک
گاهی سرنوشت یک سرزمین را نه در مرزهای جغرافیایی آن، نه در نام پادشاهان و فرمانروایانش، بلکه باید در خاطرات فراموششده مردمانش جستوجو کرد؛ در آنچه روزگاری بر آنان گذشته و بهتدریج از حافظه جمعیشان رخت بربسته است. گذشتهای که اگر به تجربه و آگاهی بدل نشود، همچون باری سنگین بر دوش نسلهای پیدرپی باقی میماند و راه آینده را نیز به بیراهه میکشاند.
رمان «رژه بر خاک پوک» نوشته محمد شمس لنگرودی، سفری است به چنین جهانی؛ جهانی که در آن مرز میان واقعیت و خیال، خاطره و کابوس، و تاریخ و افسانه پیوسته جابهجا میشود. نویسنده در این اثر، سرگذشت مردمانی را روایت میکند که در میان انبوهی از باورهای کهنه و ترسهای بهارثرسیده زندگی میکنند و در تلاش برای رهایی از گذشته، بارها و بارها به دام همان گذشته گرفتار میشوند.
این رمان در هفت بخش، مسیر زندگی را از سالهای کودکی تا واپسین دوران عمر دنبال میکند و در کنار آن، با فصلهایی که به یادآوری و بازگویی خاطرات اختصاص یافتهاند، لایههای پنهان یک جامعه را آشکار میسازد.
این ساختار تنها بازتاب گذر زمان و دگرگونیهای فردی نیست؛ بلکه فرصتی است برای مشاهده رشد، فرسودگی و دگردیسی یک اجتماع در طول نسلها. راوی با بازگشت به خاطرات دور، میکوشد رشتههای گسسته گذشته را دوباره به یکدیگر پیوند بزند؛ گذشتهای که گاه چنان غریب و آمیخته با حوادث ناممکن است که به رؤیایی تبآلود میماند.
بااینحال، هرچه روایت پیش میرود، روشنتر میشود که این خاطرات عجیب، بیش از آنکه حکایت سرزمینی خیالی باشند، تصویری از حقیقتهای تلخ و تکرارشونده زندگی انسانی را در خود پنهان کردهاند.
سرزمین ناریانه، با شهرها و مردمان خاص خود، نخستین جلوهگاه این جهان رازآلود است. در این سرزمین، ترس نیرویی نامرئی اما فرمانرواست؛ نیرویی که بر مناسبات اجتماعی، باورهای عمومی و حتی سادهترین رفتارهای روزمره مردم سایه انداخته است. موجودات ناشناخته، نیروهای ماورایی و نشانههای خیالی در ذهن ساکنان چنان جایگاهی یافتهاند که تشخیص حقیقت از وهم دشوار شده است.
آنچه برای مردمان دیگر ممکن است پدیدهای طبیعی و عادی باشد، در نگاه آنان نشانهای از دخالت نیروهای پنهان تلقی میشود. در چنین فضایی، خرافه دیگر صرفاً مجموعهای از باورهای نادرست نیست، بلکه به نظامی فراگیر تبدیل شده که شیوه اندیشیدن و زیستن مردم را تعیین میکند.
در این میان، گروهی اندک از افراد که خود را آگاه به اسرار جهان نادیدنی معرفی میکنند، جایگاهی فراتر از دیگران به دست آوردهاند. آنان با بهرهگیری از هراس عمومی، خود را واسطه میان انسانها و نیروهای ناشناخته جلوه میدهند و از همین راه بر زندگی مردم تسلط مییابند. قدرت در این جامعه نه از دانش و شایستگی، بلکه از توانایی ایجاد ترس و حفظ ناآگاهی سرچشمه میگیرد.
مردمی که از فهم جهان پیرامون خود محروم ماندهاند، ناچار برای یافتن پاسخ پرسشهایشان به همان کسانی پناه میبرند که بقای قدرتشان در گرو بیپاسخ ماندن این پرسشهاست. شمس لنگرودی با آفرینش چنین فضایی، تصویری از جامعهای ارائه میدهد که در آن جهل به ابزار فرمانروایی بدل شده و خرافات، بهجای آنکه تنها در ذهن افراد حضور داشته باشند، به بخشی از ساختار قدرت تبدیل شدهاند.
با ورود چیستا به این سرزمین، نخستین نشانههای دگرگونی پدیدار میشود. او نماینده اندیشهای تازه و حامل دانشی متفاوت است؛ شخصیتی که در آغاز میکوشد پنجرهای به سوی جهان نو بگشاید و مردم را از سلطه باورهای فرسوده رهایی بخشد. حضور او یادآور مواجهه جوامع سنتی با مظاهر تمدن جدید است؛ مواجههای که همواره با امید، تردید، مقاومت و گاه شیفتگی همراه بوده است.
چیستا در جایگاه آموزگار و اصلاحگر ظاهر میشود و میخواهد مناسباتی را که قرنها بر زندگی مردم حاکم بودهاند دگرگون کند. اما تحول اجتماعی، برخلاف آنچه در تصور مصلحان میگذرد، تنها با ورود اندیشههای نو و صدور فرمانهای تازه تحقق نمییابد. جامعهای که ذهن و زبانش هنوز در اسارت گذشته است، ممکن است حتی تازهترین آرمانها را نیز با معیارهای کهنه خود تفسیر کند.
سرگذشت چیستا بهتدریج از روایت یک اصلاحگر به داستان دگرگونی و انحراف قدرت تبدیل میشود. او که در آغاز برای مقابله با سلطه خرافه و جهل قدم به میدان گذاشته، کمکم خود در جایگاه قدرتی قرار میگیرد که برای حفظ موقعیتش به همان ابزارهای پیشین متوسل میشود. آرمانهای اولیه جای خود را به مصلحتاندیشی، اجبار و خشونت میدهند و کسی که قرار بود مردم را از بند ترس آزاد کند، به چهرهای بدل میشود که دیگران باید از او بترسند.
این دگردیسی یکی از تلخترین وجوه رمان است؛ زیرا نشان میدهد که تغییر حاکمان و جایگزینی شعارهای تازه، لزوماً به معنای دگرگونی بنیادین جامعه نیست. هنگامی که اندیشه انتقادی و آگاهی عمومی مجال رشد نیافته باشند، حتی اصلاحات نیز ممکن است در نهایت به بازتولید همان ساختارهایی بینجامند که قرار بود از میان برداشته شوند.
در امتداد این تحولات، شخصیتهای دیگری نیز پا به صحنه میگذارند که هر یک نماینده بخشی از کشمکشهای فکری و اجتماعی ناریانهاند. از لاتا و نوبان گرفته تا مانیاک، هر شخصیت با ورود خود مرحله تازهای از آشفتگی و دگرگونی را رقم میزند. قدرت دستبهدست میشود، چهرهها تغییر میکنند و نظامهای تازهای شکل میگیرند، اما ریشههای بحران همچنان پابرجا میمانند.
گویی جامعه در چرخهای گرفتار شده که در آن هر تلاش برای گسستن از گذشته، سرانجام به بازگشت صورتی دیگر از همان گذشته منتهی میشود. حتی مفاهیمی چون آزادی، مشارکت عمومی و اصلاحات اجتماعی نیز در این فضای آشفته از معنای نخستین خود فاصله میگیرند و گاه به پوششی برای استمرار سلطه و منافع گروههای صاحب قدرت تبدیل میشوند.
یکی از مهمترین مضمونهای رمان، مسئله حافظه و فراموشی است. حافظه در این اثر تنها توانایی فرد برای به خاطر سپردن اتفاقات گذشته نیست، بلکه عاملی اساسی در شکلگیری هویت انسان و سرنوشت جوامع به شمار میآید. ملتی که نتواند تجربههای تاریخی خود را حفظ کند و از شکستها و خطاهای پیشین درس بگیرد، محکوم است بارها همان مسیرهای ویرانگر را طی کند.
در چنین وضعیتی، تاریخ به جای آنکه چراغ راه آینده باشد، به مجموعهای از حوادث پراکنده و بیارتباط تبدیل میشود که هیچ درسی از آنها آموخته نمیشود. شمس لنگرودی با پیوند دادن سرگذشت فردی راوی به سرنوشت سرزمین ناریانه، نشان میدهد که فراموشی شخصی و فراموشی جمعی چگونه میتوانند به یکدیگر گره بخورند و انسان را از شناخت خویشتن و جهان پیرامونش بازدارند.
در کنار این مضامین، رمان نگاهی تأملبرانگیز به رابطه سنت و تجدد نیز دارد. نویسنده نه صرفاً در پی ستایش جهان جدید است و نه میخواهد گذشته را با تمام اجزایش بهعنوان دورهای سپریشده و بیاعتبار کنار بگذارد. آنچه در کانون توجه او قرار دارد، ناتوانی جامعه در برقراری نسبتی آگاهانه با تغییر است. تجدد هنگامی که بدون تحول در نگرشها و باورهای بنیادین وارد یک جامعه شود، ممکن است تنها ظواهر زندگی را دگرگون کند، بیآنکه بنیانهای فکری و فرهنگی آن را تحت تأثیر قرار دهد.
در این صورت، ابزارهای جدید در خدمت اندیشههای قدیمی قرار میگیرند و مناسبات کهنه با چهرهای تازه به حیات خود ادامه میدهند. ناریانه در مسیر ورود به جهان مدرن، بیش از آنکه از گذشته فاصله بگیرد، شکل تازهای از همان تناقضهای دیرینه را تجربه میکند؛ تناقضهایی که سرانجام بنیانهای اجتماعی و سیاسی آن را متزلزل میسازند.
با پیشروی داستان، خشونت و فروپاشی بیش از پیش بر فضای رمان چیره میشوند. رقابتهای قدرت، حذف مخالفان، ترس از دگراندیشی و گسترش آشوب، تصویری هولناک از جامعهای میسازند که در آن هیچ نظم پایداری امکان شکلگیری نمییابد. شخصیتها یکی پس از دیگری در گرداب حوادث گرفتار میشوند و سرنوشتشان با منطق تلخ و گاه غریب جهان داستان رقم میخورد.
نویسنده با مهارتی چشمگیر، لحظههای آرام را به صحنههایی پرتنش پیوند میزند و در پایان بسیاری از بخشها، خواننده را با رخدادی پیشبینیناپذیر روبهرو میکند. همین تعلیق پیوسته سبب میشود که روایت، با وجود پیچیدگیهای فکری و تاریخیاش، از کشش داستانی برخوردار بماند و مخاطب را تا واپسین صفحات با خود همراه سازد.
یکی دیگر از ویژگیهای برجسته «رژه بر خاک پوک»، زبان و شیوه روایت محمد شمس لنگرودی است. او با بهرهگیری از نثری آهنگین، زنده و سرشار از تصویر، جهانی میآفریند که در آن حتی عجیبترین اتفاقات نیز برای خواننده ملموس و باورپذیر جلوه میکنند. زبان داستان گاه به لطافت شعر نزدیک میشود و گاه با جملههایی کوتاه و قاطع، ضربهای ناگهانی بر ذهن مخاطب وارد میآورد.
طنز تلخ، خیالپردازی، فضاسازی وهمآلود و ظرافتهای زبانی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و به روایت حالوهوایی منحصربهفرد میبخشند. شمس لنگرودی بهخوبی میداند چگونه از ظرفیتهای پنهان واژهها بهره بگیرد و با کمترین توضیح، تصویری ماندگار از یک انسان، یک حادثه یا یک فضای اجتماعی پیش چشم خواننده قرار دهد. این ویژگی، رمان را از یک روایت صرفاً سیاسی و اجتماعی فراتر میبرد و به آن کیفیتی ادبی و خیالانگیز میبخشد.
آنچه در پایان این سفر داستانی باقی میماند، تصویری از جهانی ویران و انسانی است که در میان انبوه خاطرات پراکنده، برای یافتن نشانی از گذشته خود تلاش میکند. شکوه پیشین ناریانه جای خود را به خاموشی و ویرانی داده است و از آن همه هیاهو، قدرتطلبی و آرمانخواهی، چیزی جز خاطرههایی گسسته باقی نمانده است.
راوی در تنهایی خود میکوشد نامها، چهرهها و لحظههایی را که روزگاری بخشی از زندگیاش بودهاند، دوباره به یاد آورد. این بازگشت به خاطره، تلاشی برای بازیافتن خویشتن است؛ گویی انسان تا زمانی که بتواند گذشتهاش را به یاد بیاورد، هنوز امکان ادامه زندگی و یافتن معنایی برای آن را در اختیار دارد. پایان رمان از همین منظر، نه فقط حکایت نابودی یک سرزمین، بلکه تأملی عمیق درباره تنهایی انسان در برابر زمان و فراموشی است.
«رژه بر خاک پوک» را میتوان روایتی چندلایه درباره تاریخ، قدرت، جهل، آرمانهای ازدسترفته و سرنوشت انسانهایی دانست که در جستوجوی رهایی، بارها گرفتار شکل تازهای از اسارت میشوند. شمس لنگرودی با آمیختن واقعیتهای اجتماعی به عناصر افسانهای و تخیل، سرزمینی میسازد که اگرچه نام و جغرافیایی خیالی دارد، دغدغههایش به هیچ مرز و زمان مشخصی محدود نمیماند.
این کتاب خواننده را با پرسشهایی اساسی روبهرو میکند: آیا جامعهای که گذشته خود را به یاد نمیآورد، میتواند آیندهای متفاوت بسازد؟ آیا تغییر در ظاهر مناسبات، بدون دگرگونی در ذهن و باورهای مردم، معنایی جز تکرار تاریخ دارد؟ و سرانجام، انسان در جهانی که حافظهاش را از دست داده است، چگونه میتواند هویت و معنای زندگی خود را حفظ کند؟
شاید پاسخ این پرسشها در همان تصویری نهفته باشد که عنوان کتاب پیش چشم ما میگذارد: حرکت پرهیاهوی انسانها بر بستری که استواری ندارد؛ تلاشی که اگر بر شناخت، آگاهی و تجربه استوار نباشد، هرچند باشکوه و پرشتاب به نظر برسد، سرانجام به مقصدی نخواهد رسید. این همان حقیقت تلخی است که رمان در پوشش داستانی خیالانگیز به یادمان میآورد؛ اینکه هیچ آیندهای بدون شناخت گذشته ساخته نمیشود.
رمان رژه بر خاک پوک در وبسایت goodreads دارای امتیاز ۳.۴۳ است.
خلاصهی داستان رژه بر خاک پوک
داستان رمان «رژه بر خاک پوک» در سرزمینی خیالی به نام ناریانه اتفاق میافتد؛ سرزمینی که زندگی مردمانش زیر سایه ترس، ناآگاهی و باورهای خرافی جریان دارد. در این جامعه، مردم بسیاری از اتفاقات طبیعی و روزمره را به نیروهای نامرئی و موجودات فراطبیعی نسبت میدهند و زندگی خود را بر اساس همین تصورات سامان میدهند.
جنها و موجودات ناشناخته در ذهن ساکنان ناریانه حضوری دائمی دارند و بخش بزرگی از مناسبات اجتماعی و فرهنگی آنان تحت تأثیر این باورها شکل گرفته است. در چنین فضایی، گروهی از جنگیران، رمالان و کسانی که مدعی ارتباط با جهان ناشناختهاند، از نفوذ و اقتدار فراوانی برخوردارند و با تکیه بر ترس مردم، جایگاه خود را حفظ میکنند.
راوی داستان، در مرور خاطرات گذشته خود، از دوران کودکی و زندگی در سرزمین پال سخن میگوید؛ جایی که باورهای عجیب و هراس از نیروهای غیبی در تار و پود زندگی مردم ریشه دوانده است. در این سرزمین، حتی پدیدههای ساده طبیعت نیز معنایی رازآلود پیدا میکنند و مردم برای هر اتفاقی تفسیری فراطبیعی میسازند. نشانههایی مانند مگس سیاه، شاپرک یا گربه سیاه در ذهن آنان با موجودات ناشناخته و جهان مردگان ارتباط دارند.
ترس از این نیروها چنان در زندگی مردم نفوذ کرده که آنان برای در امان ماندن از آسیبهای احتمالی، بخشی از محصولات و داراییهای خود را به مکانهای ناشناخته میفرستند. در این میان، راوی که هنوز کودکی بیش نیست، به دلیل جایگاه ویژهای که در ذهن مردم پیدا کرده، مورد احترام و حتی اطاعت آنان قرار میگیرد و برخی از ساکنان برای رهایی از گرفتاریهای خود به او پناه میآورند.
زندگی راوی و مردم ناریانه با ورود شخصیتی به نام چیستا وارد مرحله تازهای میشود. چیستا از سرزمینی دیگر میآید و با خود دانش و اندیشههای جدیدی به همراه دارد. او در آغاز در مقام آموزگار ظاهر میشود و میکوشد مردم را با شیوهای متفاوت از زندگی آشنا کند و آنان را از سلطه باورهای خرافی بیرون بیاورد. بهتدریج، فعالیتهای او از آموزش فراتر میرود و به حرکتی برای تغییر ساختار اجتماعی و سیاسی سرزمین تبدیل میشود.
چیستا برای رسیدن به اهداف خود با قدرتهای سنتی درگیر میشود و تلاش میکند نظمی تازه برقرار کند. بااینحال، جامعهای که قرنها با ترس و خرافه خو گرفته است، بهآسانی پذیرای دگرگونی نیست و مقاومت در برابر اصلاحات، مسیر او را با دشواریهای فراوان روبهرو میکند.
چیستا برای پیشبرد برنامههای خود، بهتدریج از روشهایی استفاده میکند که با آرمانهای نخستینش فاصله دارند. او که زمانی برای مقابله با خرافات و قدرت جنگیران قدم به میدان گذاشته بود، در موقعیتهای مختلف ناچار میشود از همان باورهای قدیمی برای رسیدن به خواستههایش بهره بگیرد. در جریان برخی اصلاحات، از جمله تغییراتی که در زندگی عمومی مردم و ساختارهای اجتماعی دنبال میکند، از راوی نیز بهعنوان فردی برخوردار از جایگاه رازآلود در میان مردم استفاده میکند.
او حتی برای تحقق برخی اهداف خود با نیروهایی کنار میآید که پیشتر در برابرشان ایستاده بود. این مصلحتاندیشیها بهتدریج چهره چیستا را تغییر میدهد و او را از آموزگاری اصلاحطلب به فرمانروایی سختگیر تبدیل میکند که حفظ قدرت را بر آرمانهای اولیه خود مقدم میشمارد.
راوی نیز در جریان این تحولات، سرنوشتی دشوار پیدا میکند. او که از یک سو به چیستا دلبستگی دارد و از سوی دیگر از رفتارها و تصمیمهای او رنج میبرد، در کشمکشی عاطفی و فکری گرفتار میشود. سرانجام، با قربانی شدن در مسیر اهداف حکومت، زندانی و شکنجه میشود و فشارهای روحی و جسمی، او را به انسانی شکسته و سرخورده تبدیل میکند.
حضور دوباره چیستا در مقام نجاتدهنده، او را به پذیرش شرایطی وادار میکند که نتیجه آن انکار گذشته و فاصله گرفتن از خاطرات و دلبستگیهای پیشین است. راوی برای رهایی از تضادهای درونی خود، به فراموشی پناه میبرد و حتی میکوشد نام معشوقهاش را از ذهن خود پاک کند. به این ترتیب، زندگی شخصی او نیز مانند سرنوشت جامعهاش تحت تأثیر مناسبات قدرت و فراموشی قرار میگیرد.
با گذشت زمان، چیستا بیش از پیش در قدرت فرو میرود و سرانجام به چهرهای بتگونه تبدیل میشود؛ همان کسی که روزگاری برای شکستن بتهای ذهنی مردم تلاش میکرد. پس از مرگ و زوال او، ناریانه وارد دورهای از آشفتگی سیاسی میشود. حاکمان تازه یکی پس از دیگری ظاهر میشوند، اما هیچیک نمیتوانند ثبات و آرامش را به جامعه بازگردانند.
در این میان، لاتا نیز با اصلاحات و تصمیمهای خود تلاش میکند اوضاع را کنترل کند، اما اقداماتش نتیجهای در پی ندارد. سرانجام نوبان با تکیه بر پیشینه غیرعادی و باورهای اسطورهای پیرامون تولدش، به قدرت میرسد و زمینه بازگشت دوباره نیروهای طردشده و جریانهای واپسگرا به ساختار حکومت فراهم میشود.
در دوره حکومتهای بعدی، تلاش برای ایجاد جامعهای تازه همچنان ادامه دارد، اما تناقضها و بحرانهای پیشین از میان نمیروند. انتخابات برگزار میشود و گروههایی که پیشتر در حاشیه قدرت قرار داشتند، به نهادهای حکومتی راه پیدا میکنند. در همین حال، مخالفان و روشنفکران با خطر سرکوب و حذف روبهرو هستند.
یکی از شخصیتهایی که در این دوران برای حفظ ارزشهای دموکراتیک تلاش میکند، مانیاک است. او میکوشد در برابر نفوذ نیروهای خرافی و گسترش رفتارهای استبدادی مقاومت کند، اما شرایط اجتماعی و سیاسی بهگونهای است که حتی ساختارهای ظاهراً مدرن نیز از نفوذ همان باورهای قدیمی در امان نماندهاند. در شهر پال، ساختمانها و نهادهای جدید شکل گرفتهاند، اما بسیاری از آنها به جای گسترش آگاهی، در خدمت ترویج خرافات قرار دارند.
با گسترش جمعیت و ورود مردم ناریانه به شهر پال، چهره شهر نیز دستخوش تغییر میشود. محلههای حاشیهای پدید میآیند و مشاغل تازهای شکل میگیرند که بخش مهمی از آنها به خریدوفروش وسایل و ابزارهای مربوط به جنگیری و باورهای خرافی اختصاص دارند. حتی سازمانها و مطبوعاتی که ظاهری جدید و امروزی دارند، در عمل به گسترش همین اندیشهها کمک میکنند.
مانیاک در چنین فضایی، با وجود تلاشهای اولیه برای حفظ ارزشهای مورد اعتقادش، بهتدریج در برابر فشارهای قدرت و شرایط حاکم عقبنشینی میکند. اختلافات داخلی حکومت، رقابتهای سیاسی، ترورها و کشتارهای پیدرپی نیز وضعیت را پیچیدهتر میکنند. سرانجام مانیاک نیز در جریان همین کشمکشها کشته میشود و تلاشهای او برای حفظ نظم و ارزشهای دموکراتیک به نتیجه نمیرسد.
پس از مرگ مانیاک، قدرت به دست حاکمی دیوانه و خشونتطلب میافتد که در نخستین اقدامات خود، دولتمردان و اطرافیانش را به قتل میرساند. فضای قصر از حضور انسانها خالی میشود و فرمانروا در تنهایی، روزهای خود را با نگاه کردن به تصاویر کسانی میگذراند که پیشتر به دست او یا در جریان حوادث حکومتهای گذشته از میان رفتهاند.
سرنوشت دیگر شخصیتها نیز به شکلی تراژیک رقم میخورد؛ چیستا به نمادی بیجان از قدرت تبدیل میشود، لاتا سرنوشتی خونین پیدا میکند و نوبان در جنگلهای اسرارآمیز ناپدید میشود. هر یک از این پایانها، بخشی از فروپاشی سرزمینی را نشان میدهد که در آن قدرتطلبی، خشونت و فراموشی مجال ادامه زندگی را از مردم گرفتهاند.
در پایان داستان، از شکوه پیشین شهر پال چیزی جز ویرانی باقی نمانده است. مردم شهر را ترک کردهاند و سکوت و خلأ بر فضای آن حاکم شده است. راوی که اکنون در دوران پیری به سر میبرد، در کافهای متروک نشسته و تلاش میکند رشته خاطرات خود را دوباره به دست آورد.
او میکوشد خانه دوران کودکیاش را به یاد بیاورد و نام محبوبش را بارها در ذهن و زبان خود تکرار میکند؛ گویی با این یادآوریها میخواهد پیوند ازدسترفته خود را با گذشته بازیابد. داستان با همین تلاش برای به خاطر آوردن پایان میگیرد؛ تلاشی که در آن، حافظه به آخرین پناهگاه انسان در برابر نابودی و فراموشی تبدیل میشود.
بخشهایی از رژه بر خاک پوک
پال، همیشه بادهای سختی- تقریبا به رنگ سفید – از چهار سو میوزید و کرک بال موجودات ناشناخته را به هوا میپراکند. تابستان، نجوای مرموز رودخانههای آکنده از جلبکهای زنده بود و رطوبت نیمگرم دریا؛ صدای از هم گشودن نیهای چپرها، کلبههای لمس و کرخت، خلسه گوش ماهیان مرطوب، و گلهای خواب آلودهیی که روی ساقههای اساطیریشان چرت میزدند.
زمستان، ترشح آب تنی کردن جنهای گرمازده در برکهها بود و دود مغازهها، ریزش برفهای ابدی، رودخانه خاموش، بیشههای فراموش، و خالهای بنفش و پراکنده مرغابیان گمشده در برفباد. پاییز، تا انتهای جهان ریزش برگ بود: برگهای سفید و زرد سوراخ شده در بوسه سوزان موجودات غریبی که فقط صدای لرزیدن لبهایشان را میشنیدیم. پاییز، باد تیره بود و بوی غربت تابستان سپریشده، ترس سفید در راه، مرگ پرندگان، شمردن هر روزه اجساد جوجهها، سرگردانی و تسلیم. پاییز، مرگ بود.
اما بهار با صدای فلوتی از راه میرسید. ما در نسیم صبح بیدار میشدیم و پرندگان گم شده در طوفان مه، شاد و خیس و نفس زنان روی پنجرههایمان مینشستند و بالهایشان را از قطرات سپید میتکاندند. درختان شسته در پی هم دربخار هوا ظاهر میشدند و قلقل چشمهها را میشنیدیم که پریان پنهانی در سایه صبحگان میآمدند و زیر درختها مینهادند.
بعد، صدای سطلهای خدایان بود و سنگفرش هوا. غرش رعد و برق و گیسوان هزار رنگ فرشتگان. میگفتند رعد صدای جوشیدن دیگ خدایان میان ابرها و روی اجاق ستارگان است. میگفتند رعد صدای دیو است که لابلای ابرها تنوره کشان به دنبال گمشدهاش میگردد.
…………………
خیلی از آن سالها گذشته و بسیاری از ماجراها از یادم رفته است. چه میدانستم روزی خاطرات آن همه سال را مینویسم:
سالهائی عجیب، جادوئی، پیچیده در مه و سمِّ اجنه و دریا. میدانم خاطرات فقط وقتی ارزش نوشتن دارند که مشکلی از مشکلات را حل کنند، و وقتی که به صورت مشتی ماجراهای عجیب و غریب و افسانهوار در میآیند که خود من هم الآن به زحمت باورشان میکنم نوشتنشان هیچگونه ارزشی ندارد، اما نمیدانم چه چیزی یا چه کسی مرا به یاد آن خاطرهها میاندازد، و آن روزگار مثل جریان آبی در روحم بخار میشود؛ چشم و دهانم را باز میکند، و با دستهائی که نمیدانم تا امروز کجا بودهاند وادار به نوشتن میشوم.
من در پال به دنیا آمدم. همانجا نیز زندگی کردم. پال شهری ساحلی و مرکز ناریانه بود. صبح، همزمان با آفتاب، در وِرد پرندگان و مه صورتی از کلبهمان بیرون میزدیم و غروب با شنیدن صدای بال اجنه و شبپرهها به کلبهمان میخزیدیم. بیشترِ مردمِ پال به کار زراعت و ماهیگیری مشغول بودند.
عدۀ اندکی مغازهدار بودند و باقی همه یا جن زده بودند یا جنگیر و دعانویس و آینهبین و رمّال. پال، تکه زمینی بود دست نخورده و فراموش شده، سنگی رها شده از آسمان در تلاقیِ جنگلی مرطوب و دریای آبنوسیِ مرموز.
جنگلی کور و وزغ رنگ که با خود حرف میزد و دریائی که از سر شب تا سحر از زد و خورد انواع میمون-پرندههای فسفرین و اسبهای گیاهی و پیرماهیان به جا مانده از ماقبل حیات توفانی بود. نمیدانم در زمان کودکیم جمعیت پال چقدر بود. جائی که تو در تصمیمگیری هیچ نقشی نداری دانستن میزان جمعیت چه ارزش دارد.
اگر به کتاب رژه بر خاک پوک علاقه دارید، بخش معرفی برترین آثار محمد شمس لنگرودی در وبسایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر آثار این نویسنده نیز آشنا میکند.









