«ببر سفید» اثری است از آراویند آدیگا (نویسندهی اهل هند و استرالیا، متولد ۱۹۷۴) که در سال ۲۰۰۸ منتشر شده است. این رمان داستان تلاش جوانی فقیر در جامعه طبقاتی هند برای رهایی از فقر و بندگی و رسیدن به آزادی و ثروت است؛ تلاشی که او را با مرزهای مبهم میان جاهطلبی، اخلاق، فساد و جنایت روبهرو میکند.
دربارهی ببر سفید
رمان «ببر سفید» (The White Tiger) نوشتهی آراویند آدیگا یکی از آثار برجسته ادبیات معاصر هند است که با نگاهی تند، گزنده و گاه طنزآمیز به نابرابریهای اجتماعی، فقر، فساد و مناسبات قدرت در جامعه هند میپردازد.
این کتاب که نخستین رمان آدیگا به شمار میرود، در سال ۲۰۰۸ منتشر شد و خیلی زود توجه خوانندگان و منتقدان ادبی را در سراسر جهان به خود جلب کرد. «ببر سفید» روایتی متفاوت از هند معاصر ارائه میدهد؛ کشوری که در کنار رشد اقتصادی و پیشرفت فناوری، همچنان با ساختارهای کهنه طبقاتی و شکافهای عمیق اجتماعی دستوپنجه نرم میکند.
مهمترین افتخار این رمان، دریافت جایزه معتبر من بوکر در سال ۲۰۰۸ است. این جایزه که از مهمترین جوایز ادبی جهان به شمار میرود، نام آراویند آدیگا را در عرصه بینالمللی مطرح کرد و «ببر سفید» را به یکی از آثار شناختهشده ادبیات هند در قرن بیستویکم تبدیل ساخت. انتخاب این رمان نشاندهنده توجه هیئت داوران به اثری بود که با زبانی بیپرده و روایتی غیرمتعارف، بخشهایی از واقعیت اجتماعی هند را به تصویر میکشید که معمولاً در روایتهای ستایشآمیز از پیشرفت این کشور کمتر دیده میشوند.
آدیگا در این اثر تصویری دوگانه از هند ترسیم میکند؛ از یک سو، هندِ مدرن با برجهای تجاری، شرکتهای فناوری، مراکز خرید و فرصتهای اقتصادی تازه قرار دارد و از سوی دیگر، هندِ فقیر و فراموششدهای که ساکنانش در چرخهای از محرومیت، بیسوادی و وابستگی گرفتار شدهاند. این دو جهان نه در کنار یکدیگر، بلکه در ارتباطی پیچیده و گاه خشونتآمیز به حیات خود ادامه میدهند. نویسنده نشان میدهد که شکوفایی اقتصادی یک کشور لزوماً به معنای بهبود زندگی همه شهروندان آن نیست و ممکن است در پس ظاهر درخشان توسعه، واقعیتهایی تلخ و نادیده باقی مانده باشند.
شخصیت اصلی داستان، بالرام هالوی، جوانی از خانوادهای فقیر در روستایی کوچک در هند است. او در محیطی متولد شده که فقر و محرومیت فرصتهای زندگی را از بسیاری از کودکان میگیرد. بالرام باهوش و بلندپرواز است، اما شرایط خانوادگی و اقتصادی اجازه نمیدهد مسیر معمول تحصیل را ادامه دهد.
او ناچار میشود به کار در یک چایخانه روی بیاورد و در همان محیط محدود، به تدریج درباره جامعهای که در آن زندگی میکند و جایگاهی که برای او تعیین شده است، پرسشهایی در ذهنش شکل میگیرد. سرگذشت او از همان ابتدا با مسئله نابرابری فرصتها و تلاش برای رهایی از سرنوشتی از پیش تعیینشده گره خورده است.
عنوان کتاب نیز با شخصیت بالرام ارتباطی نمادین دارد. ببر سفید حیوانی کمیاب و متفاوت است که در میان همنوعان خود جایگاهی استثنایی دارد. این تصویر بهتدریج به استعارهای از خود بالرام تبدیل میشود؛ انسانی که نمیخواهد در چارچوبی که جامعه برایش ساخته باقی بماند.
او خود را فردی متفاوت میبیند و باور دارد که استعداد و هوشش نباید در محدودیتهای طبقاتی و اقتصادی نابود شود. با این حال، مسیر تبدیل شدن به انسانی مستقل و موفق، در جهان داستان آدیگا راهی ساده و اخلاقی نیست و همین تضاد، شخصیت بالرام را به چهرهای پیچیده و بحثبرانگیز تبدیل میکند.
یکی از مهمترین ویژگیهای رمان، پرداختن به نظام طبقاتی و ساختارهای اجتماعی هند است. نویسنده نشان میدهد که تعلق به یک خانواده، طبقه یا گروه اجتماعی چگونه میتواند آینده افراد را از همان دوران کودکی محدود کند. در چنین جامعهای، بسیاری از انسانها نه بر اساس تواناییها و استعدادهایشان، بلکه بر مبنای جایگاه خانوادگی و اقتصادی خود قضاوت میشوند.
خدمتکاران، رانندگان و کارگران اغلب در موقعیتی قرار دارند که باید بیچونوچرا از صاحبان قدرت و ثروت اطاعت کنند. آدیگا این مناسبات را با نگاهی انتقادی بررسی میکند و نشان میدهد که چگونه وابستگی اقتصادی میتواند به نوعی اسارت اجتماعی تبدیل شود.
فساد نیز یکی دیگر از محورهای اصلی کتاب است. در جهان داستان، فساد محدود به نهادهای دولتی یا سیاستمداران نیست، بلکه در لایههای مختلف زندگی روزمره حضور دارد. روابط اقتصادی، مناسبات اداری و حتی روابط شخصی تحت تأثیر پول، نفوذ و قدرت قرار گرفتهاند. نویسنده با ترسیم چنین فضایی، مرز میان قانون و بیقانونی را به پرسشی جدی تبدیل میکند.
در این جامعه، گاه کسانی که ظاهراً از اعتبار و احترام اجتماعی برخوردارند، در فعالیتهایی غیراخلاقی مشارکت دارند و کسانی که در پایینترین سطوح اجتماع قرار گرفتهاند، برای بقا ناچار به انتخابهایی دشوار میشوند.
روایت کتاب از نظر ساختار نیز ویژگی قابل توجهی دارد. داستان در قالب نامههایی خطاب به نخستوزیر چین روایت میشود؛ نامههایی که بالرام در آستانه سفر قریبالوقوع مقام چینی به هند مینویسد. این شیوه روایت به نویسنده امکان میدهد تا از زبان شخصیتی برخاسته از طبقات فرودست، تصویری متفاوت از کشورش ارائه کند.
بالرام در نامههای خود از تجربههای شخصی، مشاهدات اجتماعی و برداشتهایش از اقتصاد و سیاست سخن میگوید. لحن او گاه صمیمی، گاه طعنهآمیز و در مواقعی آشکارا بیرحمانه است. این قالب نامهنگارانه همچنین به داستان حالتی اعترافگونه میبخشد و خواننده را مستقیماً با ذهن و جهانبینی راوی روبهرو میکند.
طنز سیاه از ابزارهای مهم آدیگا در پیشبرد روایت است. او به جای آنکه صرفاً با زبانی اندوهگین از فقر و بیعدالتی سخن بگوید، موقعیتهایی خلق میکند که در عین خندهآور بودن، تلخی عمیقی در خود دارند. این طنز گاهی متوجه صاحبان قدرت و گاهی متوجه ساختارهای اجتماعی و باورهای تثبیتشده است.
خواننده ممکن است در بخشهایی از داستان لبخند بزند، اما خیلی زود متوجه میشود که پشت این موقعیتهای ظاهراً کمیک، واقعیتی نگرانکننده قرار دارد. همین ترکیب طنز و تلخی به رمان هویتی متمایز بخشیده است.
بالرام شخصیتی نیست که بتوان بهآسانی او را در قالب قهرمان یا ضدقهرمان قرار داد. او از یک سو قربانی نظامی ناعادلانه است که فرصتهای زندگی را از او گرفته و از سوی دیگر، در مسیر دستیابی به خواستههایش دست به اقداماتی میزند که از نظر اخلاقی قابل دفاع نیستند. نویسنده با خلق چنین شخصیتی، خواننده را در موقعیتی قرار میدهد که ناچار است درباره رابطه میان فقر، مسئولیت فردی، جاهطلبی و اخلاق دوباره بیندیشد.
آیا شرایط ناعادلانه اجتماعی میتواند رفتارهای غیراخلاقی را توجیه کند؟ آیا رهایی از یک نظام سرکوبگر، اگر با خشونت و خیانت همراه باشد، همچنان نوعی پیروزی محسوب میشود؟ این پرسشها در سراسر رمان حضور دارند، بیآنکه نویسنده پاسخهایی ساده و قطعی برای آنها ارائه کند.
یکی دیگر از موضوعات مهم کتاب، تأثیر جهانیشدن و توسعه اقتصادی بر ساختار جامعه هند است. آدیگا به کشوری میپردازد که با سرعت در حال تغییر است و میکوشد جایگاه خود را در اقتصاد جهانی تثبیت کند. گسترش شرکتهای بزرگ، فناوریهای ارتباطی و مشاغل جدید، چهره شهرهای بزرگ را دگرگون کرده است؛ اما این تحولات برای همه مردم فرصتهای یکسانی ایجاد نمیکنند.
در حالی که گروهی از جامعه از امکانات تازه بهرهمند میشوند، گروهی دیگر همچنان درگیر ابتداییترین نیازهای زندگی هستند. از این منظر، «ببر سفید» تنها روایتی درباره هند نیست، بلکه پرسشی گستردهتر درباره معنای توسعه و عدالت در جهان معاصر مطرح میکند.
زبان و نثر آدیگا نیز در شکلگیری فضای خاص رمان نقش مهمی دارند. او از نثری مستقیم، پرتحرک و گاه گزنده استفاده میکند و به راوی خود اجازه میدهد با لحنی شخصی و بیپرده درباره موضوعات حساس سخن بگوید.
این انتخاب زبانی باعث میشود داستان از حالت یک گزارش اجتماعی خشک فاصله بگیرد و به روایتی زنده و پرکشش تبدیل شود. نویسنده در کنار توصیف فقر و محرومیت، از جزئیات زندگی شهری، روابط انسانی و تناقضهای فرهنگی نیز بهره میگیرد تا تصویری چندلایه از جامعهای در حال گذار ارائه کند. در نتیجه، خواننده نهتنها با سرگذشت یک فرد، بلکه با مجموعهای از تضادهای اجتماعی و فرهنگی روبهرو میشود.
«ببر سفید» از جمله رمانهایی است که پس از پایان خواندن نیز ذهن مخاطب را درگیر نگه میدارد. اهمیت کتاب صرفاً در روایت پرکشش زندگی بالرام یا تصویر انتقادی آن از جامعه هند خلاصه نمیشود؛ ارزش اصلی آن در طرح پرسشهایی درباره قدرت، عدالت، اخلاق و امکان تغییر سرنوشت انسان است.
آدیگا به خواننده یادآوری میکند که پشت آمارهای رشد اقتصادی و تصویرهای پرزرقوبرق پیشرفت، زندگی میلیونها انسانی قرار دارد که هنوز برای دستیابی به ابتداییترین فرصتها تلاش میکنند. این رمان با تلفیق طنز سیاه، روایت اعترافگونه و نقد اجتماعی، اثری تأملبرانگیز و جسورانه خلق کرده است؛ اثری که دریافت جایزه بوکر در سال ۲۰۰۸ نیز بر جایگاه ادبی آن مهر تأیید زد.
رمان ببر سفید در وبسایت goodreads دارای امتیاز ۳.۷۷ با بیش از ۲۰۷ هزار رای و ۱۴۲۰۰ نقد و نظر است. این کتاب در ایران با ترجمهای از مژده دقیقی به بازار عرضه شده است.
خلاصهی داستان ببر سفید
رمان ببر سفید داستان زندگی بالرام هالوی، جوانی فقیر از روستای لاکسمانگره در ایالت بیهار هند است که از شرایط دشوار زندگی در طبقات فرودست جامعه به جایگاه یک تاجر ثروتمند در شهر بنگلور میرسد. او سرگذشت خود را در قالب نامههایی خطاب به ون جیابائو، نخستوزیر چین، روایت میکند؛ مقام چینی قرار است به هند سفر کند تا با تجربههای اقتصادی این کشور و فضای کارآفرینی آن آشنا شود.
بالرام تصمیم میگیرد پیش از این سفر، تصویری متفاوت از هند به او نشان دهد؛ تصویری که به اعتقاد او با آنچه سیاستمداران و صاحبان قدرت درباره کشورشان ارائه میکنند، تفاوت زیادی دارد. او روایتش را از جایگاه مردی آغاز میکند که اکنون کسبوکاری موفق دارد، اما برای رسیدن به این موقعیت مرتکب قتلی شده و تحت تعقیب پلیس است.
بالرام در خانوادهای پرجمعیت و فقیر به دنیا آمده است. پدرش با ریکشا مسافرکشی میکند و خانواده برای گذران زندگی زیر سلطه مالکان ثروتمند و قدرتمند روستا قرار دارند. مادرش را در کودکی از دست میدهد و مادربزرگش، کوسوم، اداره امور خانواده را بر عهده میگیرد. بالرام در مدرسه استعداد زیادی از خود نشان میدهد و هنگامی که بازرس مدرسه برای بازدید میآید، هوش و توانایی او را تحسین میکند و لقب «ببر سفید» را به او میدهد؛ لقبی که به حیوانی کمیاب و متفاوت اشاره دارد.
بازرس معتقد است بالرام میتواند آیندهای متفاوت از دیگر همسنوسالانش داشته باشد، اما فقر و مسئولیتهای خانوادگی مانع ادامه تحصیل او میشوند. پس از مدتی، خانواده او را از مدرسه بیرون میآورد تا برای تأمین هزینههای زندگی و پرداخت مخارج ازدواج یکی از بستگان، کار کند.
او همراه برادرش در چایخانهای در شهر دانباد مشغول کار میشود. وظیفهاش شکستن زغالسنگ، نظافت و خدمت به مشتریان است، اما در این محیط فرصتی پیدا میکند تا به گفتوگوهای مردم گوش دهد و درباره زندگی ثروتمندان و مناسبات اقتصادی جامعه اطلاعات کسب کند. بالرام متوجه میشود رانندگان خانوادههای متمول درآمد و موقعیت اجتماعی بهتری دارند و همین موضوع او را به یادگیری رانندگی ترغیب میکند.
سرانجام مادربزرگش با این تصمیم موافقت میکند، به شرط آنکه پس از یافتن شغل، درآمدش را برای خانواده بفرستد. بالرام رانندگی میآموزد و برای استخدام به خانوادههای ثروتمند مراجعه میکند. در نهایت، در خانه یکی از زمینداران بانفوذ منطقه که به لکلک معروف است، موفق به یافتن کار میشود. این خانواده او را بهعنوان راننده آشوک، پسر تحصیلکرده لکلک که مدتی در آمریکا زندگی کرده و همراه همسرش پینکی به هند بازگشته است، استخدام میکند.
بالرام در ابتدا راننده اصلی خانواده نیست و بیشتر بهعنوان خدمتکار در امور مختلف خانه و زندگی اربابان فعالیت میکند. راننده دیگری به نام رام پراساد وظیفه رانندگی اصلی را بر عهده دارد و بالرام بهتدریج متوجه میشود که او رازی درباره هویت و مذهب خود پنهان کرده است. بالرام این موضوع را به خانواده اطلاع میدهد و در نتیجه، رام پراساد موقعیتش را از دست میدهد و بالرام جای او را میگیرد.
او از این پس بیشتر به آشوک و همسرش نزدیک میشود و با شیوه زندگی خانواده آشنایی پیدا میکند. در همین دوران درمییابد که ثروت این خانواده از فعالیتهای غیرقانونی اقتصادی، بهرهبرداری از معادن زغالسنگ و پرداخت رشوه به مقامات دولتی به دست آمده است. اعضای خانواده برای حفظ منافع خود با سیاستمداران و مسئولان ارتباط دارند و از نفوذشان برای فرار از مالیات و مشکلات قانونی استفاده میکنند.
مدتی بعد، به دلیل اختلافات خانواده با یکی از سیاستمداران بانفوذ منطقه، آشوک و پینکی تصمیم میگیرند به دهلی نو بروند تا روابط خود را با مقامات دولتی ترمیم کنند و پرداخت رشوههای لازم را پیگیری کنند. بالرام نیز همراه آنها به پایتخت منتقل میشود. زندگی در دهلی برای او تجربهای تازه است؛ شهری که در آن ثروت و فقر در فاصلهای بسیار نزدیک به یکدیگر قرار دارند.
او از یک سو برجها، هتلها و مراکز تجاری مدرن را میبیند و از سوی دیگر، با زندگی دشوار کارگران، خدمتکاران و خانوادههای محروم روبهرو میشود. در این شهر، آشوک بیش از گذشته درگیر روابط فاسد اقتصادی و سیاسی میشود و بالرام که راننده اوست، شاهد رفتوآمدهای مکرر اربابش برای پرداخت رشوه و انجام معاملات غیرقانونی است. در همین حال، روابط آشوک و پینکی نیز بهتدریج دچار تنش میشود و زندگی مشترک آنها به سمت فروپاشی میرود.
یکی از حوادث مهم داستان در شبی رخ میدهد که پینکی پس از مصرف مشروبات الکلی پشت فرمان خودرو مینشیند و با چیزی در خیابان برخورد میکند. او به رانندگی ادامه میدهد و از محل حادثه دور میشود، اما بعداً مشخص میشود که احتمالاً کودکی در این تصادف جان خود را از دست داده است. خانواده آشوک برای جلوگیری از پیامدهای قانونی و حفظ موقعیت اجتماعی خود تصمیم میگیرند مسئولیت حادثه را متوجه بالرام کنند و از او بخواهند اعتراف کند که هنگام تصادف راننده بوده است.
بالرام در موقعیتی دشوار قرار میگیرد؛ او میداند که اگر خانواده از او حمایت نکند، ممکن است بهعنوان مقصر حادثه مجازات شود. با این حال، موضوع به شکلی پیش میرود که پیگیری جدی قضایی صورت نمیگیرد. اندکی بعد، پینکی که از زندگی در هند ناراضی است، آشوک را ترک میکند و به آمریکا بازمیگردد. آشوک تنها میماند و رفتار و سبک زندگیاش نیز بهتدریج تغییر میکند.
پس از رفتن پینکی، آشوک بیشتر وقت خود را صرف گردش در شهر، رفتن به رستورانها و ملاقات با افراد مختلف میکند. بالرام نیز در این دوره بیش از گذشته به زندگی اربابش و روابط نابرابر میان آنها فکر میکند. او درمییابد که حتی مهربانی نسبی آشوک نیز نمیتواند واقعیت رابطه ارباب و خدمتکار را تغییر دهد؛ زیرا آشوک همچنان از امتیازاتی برخوردار است که بالرام از آنها محروم مانده است.
در همین زمان، مادربزرگ بالرام پسرعموی جوانش، دارام، را به دهلی میفرستد تا نزد او زندگی کند. حضور دارام مسئولیت تازهای بر دوش بالرام میگذارد و وابستگی او به خانواده و گذشتهاش را یادآوری میکند. با این حال، بالرام دیگر نمیخواهد تمام عمر خود را در خدمت خانوادهای ثروتمند بگذراند.
بالرام برای توضیح وضعیت خود از استعارهای به نام «قفس خروسها» استفاده میکند. او در بازار مرغفروشان، خروسهایی را دیده است که در قفس کنار یکدیگر نگهداری میشوند و میدانند قرار است یکی پس از دیگری کشته شوند، اما هیچکدام برای فرار تلاش نمیکنند. از نظر او، این تصویر شبیه وضعیت خدمتکاران و فقیران جامعه هند است؛ انسانهایی که با وجود مشاهده استثمار و بیعدالتی، به دلیل ترس از نابودی خانواده و پیامدهای سرپیچی، همچنان در موقعیت خود باقی میمانند.
بالرام میداند که اگر اربابش را بکشد و پول او را تصاحب کند، خانواده آشوک احتمالاً در واکنش به این اقدام، بستگان او را در روستا مجازات خواهند کرد. با وجود این، بهتدریج به این نتیجه میرسد که تنها راه رهایی از زندگی بردگی، شکستن این چرخه و پذیرفتن خطرهای آن است.
سرانجام بالرام تصمیم خود را عملی میکند. یک روز که آشوک برای پرداخت مبلغ هنگفتی رشوه به یکی از مقامات دولتی عازم است، بالرام او را به بهانه وجود مشکلی در خودرو متوقف میکند. سپس از آشوک میخواهد برای بررسی چرخ خودرو خم شود و در همان لحظه با استفاده از بطری شکستهای که همراه دارد، ضربهای مرگبار به او وارد میکند. آشوک کشته میشود و بالرام کیف حاوی پول رشوه را برمیدارد.
او پس از بازگشت به محل اقامتشان، دارام را نیز با خود میبرد و از دهلی فرار میکند. مقصد آنها بنگلور است؛ شهری که بالرام امیدوار است در آن بتواند هویت و زندگی تازهای برای خود بسازد. او میداند که پلیس در جستوجوی اوست و خانواده مقتول نیز ممکن است برای انتقام به سراغ بستگانش بروند، اما تصمیم گرفته است دیگر به زندگی گذشته بازنگردد.
بالرام پس از رسیدن به بنگلور، با استفاده از پول سرقتشده و پرداخت رشوه به مأموران پلیس، فعالیت اقتصادی خود را آغاز میکند. او با شناختی که از زندگی رانندگان و نیازهای شرکتهای تجاری به دست آورده، شرکتی برای ارائه خدمات حملونقل به کارکنان مراکز تماس و شرکتهای فناوری تأسیس میکند. کسبوکارش با موفقیت روبهرو میشود و بهتدریج تعداد خودروها و رانندگان شرکت افزایش مییابد.
بالرام اکنون خود به کارفرمایی ثروتمند تبدیل شده است؛ کسی که دیگر برای دیگران رانندگی نمیکند، بلکه رانندگان متعددی برای او کار میکنند. با این حال، رفتار او در مقام کارفرما شباهتهایی با همان صاحبان قدرتی دارد که زمانی از آنها رنج میبرد. هنگامی که یکی از رانندگان شرکتش با خودرویی به پسری برخورد میکند و او را میکشد، بالرام برای جلوگیری از پیگرد قانونی، خسارت خانواده قربانی را پرداخت میکند و به برادر مقتول نیز پیشنهاد کار میدهد. او به این ترتیب همان مناسباتی را بازتولید میکند که پیشتر در زندگی خود تجربه کرده بود.
در پایان، بالرام همچنان در بنگلور زندگی میکند و بهعنوان تاجری موفق شناخته میشود، اما گذشته خشونتبارش سایه خود را بر زندگی او حفظ کرده است. او احتمال میدهد خانواده آشوک در واکنش به قتل او، بستگانش را در روستای زادگاهش به قتل رسانده باشند؛ هرچند از سرنوشت دقیق آنها اطلاع قطعی ندارد.
با وجود این احتمال و آگاهی از پیامدهای هولناک تصمیمش، از کاری که انجام داده پشیمان نیست. او در نامههای پایانی خود به ون جیابائو، آزادی و استقلالی را که به دست آورده با زندگی پیشینش مقایسه میکند و معتقد است بهای رهاییاش را پرداخته است. روایت او با تصویری پیچیده از موفقیت به پایان میرسد: مردی که برای فرار از نظام استثمارگر جامعه، دست به جنایت زده و اکنون خود در جایگاه یکی از صاحبان قدرت قرار گرفته است.
بخشهایی از ببر سفید
در پانزدهم اوت ۱۹۴۷ روزی که انگلیسی ها رفتند ،در قفس ها باز شده بود و حیوانات به جان هم افتاده و همدیگر را تکه پاره کرده بودند و قانون جنگل جای قانون باغ وحش را گرفته بود. آن ها که از همه درنده تر و گرسنه تر بودند، بقیه را خورده بودند و شکم شان بزرگ شده بود. حالا همین اهمیت داشت، اندازه ی شکم. مهم نبود زن هستید یا مسلمانید یا نجس: هر کس شکم داشت، می توانست به مدارج بالا برسد.
……………..
می دانید آقای نخست وزیر، هر روز هزاران خارجی با هواپیما به کشور من می آیند تا دل شان به نور معرفت روشن شود. به کوه های هیمالیا یا بنارس یا بوده گایا می روند. در حالت های عجیب و غریب یوگا قرار می گیرند، حشیش می کشند، با یکی دو تا سالک روی هم می ریزند و خیال می کنند نور معرفت بر دل شان می تابد. هه هه!
……………….
ببینید مسلمان ها یک خدا دارند… مسیحی ها سه تا خدا دارند و ما هندوها ۳۶۰۰۰۰۰۰ خدا داریم. که در کل می شود ۳۶۰۰۰۰۰۴ خدا برای حمد و ثنا گفتن که باید از بین شان انتخاب کنم.
اگر به کتاب ببر سفید علاقه دارید، بخش معرفی برترین آثار ادبیات هند در وبسایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر آثار مشابه نیز آشنا میکند.









