«خاندان نوبختی» اثری است از عباس اقبال آشتیانی (نویسنده و مورخ اهل آشتیان، از ۱۲۷۵ تا ۱۳۳۴ خورشیدی) که در سال ۱۳۱۱ منتشر شده است. این کتاب پژوهشی تاریخی و تحلیلی دربارهی یکی از خاندانهای ایرانیِ اثرگذار در سدههای نخستین اسلام است که در عرصههای سیاست، کلام شیعی، فلسفه، نجوم و ترجمه نقش برجستهای داشتهاند.
دربارهی خاندان نوبختی
کتاب خاندان نوبختی نوشتهی عباس اقبال آشتیانی اثری است که با نگاهی موشکافانه و پژوهشی به یکی از خاندانهای برجسته ایرانی در سدههای نخستین اسلام میپردازد. این خاندان که ریشه در ایران پیش از اسلام دارد، پس از پذیرش اسلام و پیوستن به دستگاه خلافت عباسی، نقشی چشمگیر در سیاست، فرهنگ و علم ایفا کردند. آشتیانی با دقتی مثالزدنی کوشیده است تاریخچه، جایگاه اجتماعی، و میراث علمی این خاندان را در متن تمدن اسلامی آشکار کند.
در مقدمه کتاب، نویسنده تأکید میکند که نوبختیان از نخستین ایرانیانی بودند که توانستند در بطن نظام خلافت نفوذ کنند و با بهرهگیری از دانش و خرد خود، در حوزههای فلسفه، کلام، نجوم و علوم دینی تأثیرگذار شوند. این نکته برای آشتیانی فرصتی بوده است تا نشان دهد چگونه ایرانیان پس از اسلام نیز توانستند سهمی شایسته در اعتلای تمدن اسلامی ایفا کنند.
یکی از ابعاد برجسته کتاب، تحلیل جایگاه نوبختیان در جریانهای فکری و مذهبی عصر عباسی است. آنان در شکلگیری و گسترش اندیشههای کلامی شیعی، بهویژه در دورهی غیبت صغری، نقشی اساسی داشتند. ابوسهل نوبختی و دیگر اندیشمندان این خاندان بهعنوان متکلمانی بزرگ در میان امامیه شناخته شده و آثار مهمی در دفاع از عقاید شیعی برجای گذاشتند.
کتاب علاوه بر معرفی رجال علمی خاندان نوبختی، به بررسی آثار مکتوب آنان میپردازد. از جمله، اثر مشهور «فرق الشیعه» منسوب به ابومحمد حسن بن موسی نوبختی، یکی از منابع کهن درباره فرقههای اسلامی است که هنوز برای پژوهشگران جایگاه مرجع دارد.
آشتیانی نشان میدهد که نوبختیان فقط در عرصهی کلام و مذهب فعال نبودند، بلکه در سیاست نیز نقشی پررنگ داشتند. برخی از اعضای این خاندان در دیوان عباسیان مناصب اداری مهمی داشتند و توانستند پلی میان فرهنگ ایرانی و ساختار خلافت اسلامی ایجاد کنند.
از منظر ادبی و فرهنگی نیز این خاندان اثری ماندگار بر جای گذاشتند. شماری از آنان شاعران و ادیبان برجستهای بودند که با شاعران بزرگی چون ابونواس و بحتری معاشرت داشتند و در فضای ادبی بغداد حضوری پررنگ یافتند.
کتاب خاندان نوبختی صرفاً تاریخنگاری ساده نیست، بلکه بازتابی از تلاش عباس اقبال برای بازشناسی سهم ایرانیان در تمدن اسلامی است. او با نگاهی ملیگرایانه اما علمی، میکوشد نشان دهد که نوبختیان نمونهای از پیوند موفق میان هویت ایرانی و اسلام شیعیاند.
ساختار کتاب نیز منظم و دقیق است. پس از مقدمهای درباره اهمیت موضوع، نویسنده بهصورت فصلبندیشده به شرح حال و آثار هر یک از بزرگان خاندان نوبختی میپردازد. این فصلها نه تنها اطلاعات تاریخی ارزشمندی عرضه میکنند، بلکه خواننده را با جریانهای فکری و فرهنگی قرون نخست اسلامی نیز آشنا میسازند.
یکی از نقاط قوت این اثر، استفاده گسترده از منابع کهن اسلامی و رجالی است. آشتیانی با رجوع به کتابهایی چون الفهرست ابن ندیم، رجال نجاشی، و آثار مسعودی و دیگران، توانسته گزارشی مستند و قابل اعتماد فراهم آورد.
نویسنده در عین حال، به کاستیها و ابهامات تاریخی نیز توجه دارد. او در مواردی که نسبت برخی آثار به اعضای خاندان نوبختی محل تردید است، جانب احتیاط را نگاه داشته و خواننده را در جریان دیدگاههای مختلف قرار میدهد.
کتاب همچنین جایگاه اجتماعی نوبختیان را در بافت جامعه اسلامی نشان میدهد. آنان نه تنها بهعنوان دانشمندان و متکلمان، بلکه بهعنوان مترجمان، منجمان و مدیران دیوانی شناخته میشدند و در غنای تمدن عباسی سهمی بسزا داشتند.
در مجموع، خاندان نوبختی اثری است ارزشمند که علاوه بر بازتاباندن زندگی و میراث این خاندان ایرانی-اسلامی، تصویری روشن از فضای فکری، سیاسی و فرهنگی سدههای نخست اسلامی ارایه میدهد. مطالعه این کتاب برای علاقهمندان به تاریخ تشیع، تاریخ فرهنگی ایران، و همچنین تاریخ اندیشه اسلامی ضرورتی انکارناپذیر دارد.
خلاصهی محتوای خاندان نوبختی
مقدمه
آشتیانی در مقدمه، اهمیت تاریخ فرقهها و اندیشههای کلامی را توضیح میدهد و جایگاه خاندان نوبختی را در این بستر نشان میدهد. او تأکید میکند که نوبختیان از نخستین ایرانیان مسلمان بودند که توانستند در ساختار خلافت عباسی نفوذ کرده و در عرصههای علمی، مذهبی و سیاسی اثرگذار شوند.
فصل اول: جَد خاندان نوبختی
این فصل درباره نخستین فرد شناختهشده خاندان، «نوبخت» زردشتیِ منجّم است که در زمان منصور عباسی به بغداد آمد، اسلام آورد و در خدمت خلیفه قرار گرفت. از اینجا پیوند این خاندان با خلافت عباسی آغاز میشود.
فصل دوم: ابوسهل نوبخت بن سهل
زندگی و نقش ابوسهل، فرزند نوبخت، بررسی میشود. او در سیاست و نجوم جایگاه مهمی داشت و در بناگذاری بغداد نقشی ایفا کرد.
فصل سوم: فرزندان ابوسهل نوبخت
در این فصل به فرزندان متعدد او مانند اسماعیل، ابویعقوب اسحاق، ابوداوود و دیگران پرداخته میشود. بیشتر آنان در علم نجوم، ترجمه متون پهلوی به عربی و خدمت در دیوان عباسی شهرت یافتند.
فصل چهارم: ظهور متکلمان اولیه و معتزله
اینجا به نقش جریانهای فکری در عصر عباسی و جایگاه نوبختیان در میان متکلمان نخستین پرداخته میشود. تعامل و جدال آنان با معتزله و موضوعاتی چون «خلق قرآن» بررسی میشود.
فصل پنجم: شیعه و متکلمان امامی
در این بخش نوبختیان بهعنوان متکلمان برجسته شیعه معرفی میشوند. نقش آنان در تبیین مسیله امامت، ردّ شبهات مخالفان، و تثبیت مبانی کلامی امامیه اهمیت ویژه دارد.
فصل ششم: ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی
این فصل به شرح حال و آثار یکی از مهمترین شخصیتهای خاندان اختصاص دارد. او در موضوع غیبت امام زمان(عج) و دفاع از تشیع امامی آثار مهمی تألیف کرد.
فصل هفتم: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی
این فصل درباره مولف کتاب فرق الشیعه است که یکی از منابع اصلی درباره فرقههای اسلامی محسوب میشود. جایگاه علمی او در جهان اسلام برجسته است.
فصل هشتم: ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق نوبختی
یکی دیگر از متکلمان مهم این خاندان است که کتاب «الیاقوت» را نوشت؛ اثری که بعدها توسط بزرگان امامیه شرح و گسترش یافت.
فصل نهم و دهم: دیگر رجال خاندان
به ابویعقوب فضل بن اسحاق، ابوالحسین عبداللّه بن علی و دیگر اعضای خاندان پرداخته میشود که در علم، ادب و سیاست نقش داشتند.
فصل یازدهم: ارتباط نوبختیان با جریانهای انحرافی
به ماجرای حسین بن روح نوبختی و ارتباط او با جریان شلمغانی پرداخته میشود؛ یکی از نقاط حساس در تاریخ غیبت صغری.
فصل دوازدهم تا چهاردهم: سایر افراد خاندان و منسوبان
این بخشها شامل معرفی شاعرانی چون ابونواس و ارتباطشان با نوبختیان، همچنین معرفی منجمان و ادیبان خاندان است.
فصل پانزدهم: فهرست آثار و منابع
کتاب در پایان به فهرست آثار نوبختیان، منابع کلامی و تاریخی مرتبط، و همچنین شجرهنامه خاندان اختصاص دارد.
به صورت خلاصه میتوان گفت که کتاب همزمان سه بُعد را پوشش میدهد: (۱) شرح حال افراد خاندان، (۲) تحلیل جریانهای فکری و کلامی، (۳) جایگاه اجتماعی و اداری نوبختیان در تاریخ اسلام.
بخشهایی از خاندان نوبختی
هریک از افراد یا اقوام زیرک با استعداد خواهى نخواهى از این مرحلهدوم که باید آنرا «مرحله دینی» نامیه گذشته و قبل ازآنکه مدعی گشودن راز طبیعت و یافتن حقیقت شوند و در مرحله عقلانی و منطقی قدم گذارند پی سپر این مقام بوده اند حتی از این جماعت آنها هم که بعدها خواسته اند علایق خود را باافکار گذشته قطع کنند و جز با قوای عاقله واصول مسلمه منطق سرو کاری نداشته باشند چون طبیعت بی پایان و آثار نامعلوم آن بیشمار و معلومات علمی در مقابل دریای بیکران مجهولات ناچیز و متزلزل است بعجز خود اقرار آورده.
و با انصاف تمام تصدیق کرده اند که با وجود و جوب طلب حقیقت باز هنوز مدتها وقت لازم است تا چشم خرد انسانی چنانکه باید از زیارت جمال شاهد حق فروغ بصیرت بگیرد و با وصول بآن آستانه قدس کاملا از رنج باطن واضطراب خاطر بیاساید و بسعادت ابدی فایز گردد .
…………………
درمیان ملل قدیمه گویا مسلمین اولین ملتی باشند که بتدوین وانشاء کتب در باب تاریخ ادیان و مذاهب و فرق دینی و ملل مذهبی پرداخته چه یونانیها بمناسبت آنکه مسایل حکمتی را بکلی مجزا ازدین مورد بحث قرارمیدادند و مذهب ایشان نیز هیچگونه جنبه اخلاقی و حکمتی نداشت کتبی که درباب عقاید پیشینیان خرد نوشتهاند بیشتر بشکل تاریخ حکمت وحکماست وکتب عیسویان نیز کمتر حیث عمومى دارد وغالبًا درحکم نقض آراء أهل بدعت یا مخالفین مذهبى أیشان است.
………………………..
از مطالعه کتاب باقوت عصر تخمینى مولف آنرا میتوان استنباط کرد باین شکل که اّولًا مولف ابن کتاب در آخر تألیف خود بتبع ابوسهل نوبختى مبحث أمامت را در دنبال مبحث نبّوت در مباحث کلامى وارد ودر آن باب مسیله غیبت را عنوان کرد. و ابراداتی را که اهل سّنت بر امامیه در ابن خصوص و در باب اختلاف شیعه بین خود در فتاوى واحکام وارد نمودماند متعّرض شده و آنها را جواب کفته است.
………………………
خلیفه یکى ازروساى ساجّیه را قبلًا پیش محّمد بن رایق فرستاد و باو اطلاع این داد که ریاست لشکریان وامارت واداره اعمال خراج وضیاع ومعاون در نواحى با لقب امیرالامراء از جانب خلیفه باو واگذار شده است سیس خلعت و لواء نیزجهت اوفرستاد و عموم عّمال دیوانى وروساى ساجّیه بتبریک او بواسط شتافتند .
……………………….
أبو عبد الله حسین بن على بن اسماعیل بن ابى سهل بن نوبخت که در فصل دهم احوال او و یدرش ابوالحسین علی گذشت پسری دارد بنام ابو محمد حسن که درسال ۳۲۰ یعنی شش سال قبل از فوت پدرخود تولد یافته و او از محّدثین و رواه اخبار فرقه امامّیه مثل پدر خود و از کّتاب و منشیان و از راویان اخبار است چنانکه راوى قسمتى از اخبار و اشعار ابونواس بوده و اب الحسین هلال بن محّسن صابى کاتب از او بعضى وقابع را روایت مینموده است.
اگر به کتاب خاندان نوبختی علاقه دارید، بخش معرفی برترین آثار عباس اقبال آشتیانی در وبسایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر آثار این نویسنده و دانشمند ایرانی آشنا میکند.
