«فرصت دوباره» اثری است از گلی ترقی (نویسنده‌ی زاده‌ی تهران، متولد ۱۳۱۸) که در سال ۱۳۹۳ منتشر شده است. این مجموعه‌داستان روایتگر تنهایی، سرگشتگی، حسرت‌ها و آرزوهای برآورده‌نشده‌ی انسان معاصر و تلاش او برای یافتن معنا و جایگاهی در میان خاطرات گذشته و واقعیت‌های زندگی است.
درباره‌ی فرصت دوباره
گلی ترقی از نویسندگان برجسته و تأثیرگذار ادبیات معاصر ایران است که در آثار خود با نگاهی ظریف و انسانی، به پیچیدگی‌های زندگی، خاطرات گذشته، تنهایی و سرنوشت آدم‌هایی می‌پردازد که در جست‌وجوی جایگاه خویش در جهان امروز هستند. او که علاوه بر نویسندگی، در زمینه‌ی فیلم‌نامه‌نویسی نیز فعالیت داشته، سال‌هاست در فرانسه زندگی می‌کند؛ بااین‌حال، ایران، خاطره‌های دور و تجربه‌های زیسته‌ی ایرانیان همچنان جایگاهی محوری در جهان داستانی او دارند.
علاقه‌ی گلی ترقی به ادبیات از سال‌های کودکی و در محیط خانوادگی شکل گرفت. پدرش، لطف‌الله ترقی، که مدیریت مجله‌ای به همین نام را بر عهده داشت، نخستین مشوق او در مسیر آشنایی با نوشتن و ادبیات بود. ترقی فعالیت حرفه‌ای خود را با انتشار مجموعه‌داستان «من هم چه‌گوارا هستم» در سال ۱۳۴۸ آغاز کرد و به‌تدریج به یکی از صداهای متمایز داستان‌نویسی ایران تبدیل شد.
آثار او به زبان‌های گوناگون ترجمه شده‌اند و مجموعه‌داستان «بزرگ‌بانوی روح من» نیز پس از انتشار به زبان فرانسوی، با استقبال قابل توجهی در فرانسه روبه‌رو شد. دریافت جایزه‌ی بیتا در سال ۲۰۰۹ نیز از جمله افتخارات ادبی و فرهنگی اوست.
کتاب «فرصت دوباره» که در سال ۱۳۹۳ منتشر شد، مجموعه‌ای شامل نُه داستان کوتاه است که هرکدام گوشه‌ای از زندگی، دغدغه‌ها و کشمکش‌های درونی انسان معاصر را به تصویر می‌کشند. داستان‌های «بانو خانم»، «انتخاب»، «دزد محترم»، «آن یکی»، «پوران خیکی و آرزوهای بزرگش»، «گذشته»، «شاپرک و آقای عدل طباطبایی»، «زندگی ساده» و «فرصت دوباره» اجزای این مجموعه را تشکیل می‌دهند.
اگرچه روایت‌ها از نظر موضوع و شخصیت‌پردازی تنوع دارند، اما در لایه‌های عمیق‌تر، همگی به نوعی با احساس تنهایی، ناپایداری زندگی و دشواری یافتن معنایی برای ادامه‌ی مسیر پیوند خورده‌اند.
یکی از ویژگی‌های مهم این مجموعه، توجه نویسنده به انسان‌هایی است که در میان تغییرات اجتماعی و تحولات زندگی شخصی، پیوند خود را با گذشته از دست نداده‌اند، اما در زمان حال نیز احساس آرامش و تعلق نمی‌کنند. شخصیت‌های داستان‌ها اغلب در موقعیت‌هایی قرار دارند که تصمیم‌گیری، پذیرش واقعیت یا حتی بازگشت به زندگی عادی برایشان آسان نیست.
آن‌ها با خاطرات، حسرت‌ها، شکست‌ها و انتخاب‌هایی روبه‌رو هستند که گاه سال‌ها بعد نیز دست از سرشان برنمی‌دارند. ترقی با پرداختن به چنین موقعیت‌هایی، تصویری از انسان‌هایی ارائه می‌دهد که در ظاهر به زندگی روزمره ادامه می‌دهند، اما در درون با پرسش‌ها و آشفتگی‌های حل‌نشده دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در میان داستان‌های این مجموعه، «انتخاب» و «گذشته» از پیشینه‌ای تأمل‌برانگیز برخوردارند. گلی ترقی در گفت‌وگویی درباره‌ی شکل‌گیری این دو داستان، به خبری اشاره کرده که در سال‌های آغازین انقلاب در روزنامه‌ای خوانده بود. ماجرا درباره‌ی مرد جوانی بود که مادر سالخورده‌اش را در نزدیکی فرودگاه رها کرده و خود راهی آمریکا شده بود؛ زنی که همچنان چشم‌انتظار بازگشت پسر و همراه شدن با او بود.
این اتفاق ذهن نویسنده را به‌شدت درگیر کرد و پرسش‌های فراوانی درباره‌ی رابطه‌ی مادر و فرزند، مسئولیت‌های خانوادگی، تنهایی و سرنوشت انسان‌ها در او به وجود آورد. همین تأملات، زمینه‌ی شکل‌گیری روایتی عاطفی و تراژیک را فراهم کردند.
در جهان داستانی «فرصت دوباره»، گذشته صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات شیرین و دلپذیر نیست که انسان در روزهای دشوار به آن پناه ببرد. گذشته گاهی همچون باری سنگین بر دوش شخصیت‌ها قرار می‌گیرد و آن‌ها را با واقعیت‌هایی روبه‌رو می‌کند که ترجیح می‌دادند فراموش کنند.
خاطرات ازدست‌رفته، روابط گسسته و فرصت‌هایی که دیگر امکان بازگشتشان وجود ندارد، در زندگی این شخصیت‌ها حضوری مداوم دارند. نویسنده نشان می‌دهد که گذر زمان لزوماً به معنای رهایی از رنج‌های پیشین نیست و بعضی تجربه‌ها حتی پس از گذشت سالیان دراز، همچنان بر احساسات و تصمیم‌های انسان سایه می‌اندازند.
دلتنگی برای گذشته و احساس بیگانگی با زمان حال، از درون‌مایه‌های آشنای آثار گلی ترقی است. تجربه‌ی زندگی در خارج از ایران و فاصله گرفتن از سرزمین مادری، به او امکان داده است تا موضوعاتی همچون مهاجرت، دوری، بازگشت و تعلق را از زوایای گوناگون بررسی کند.
در این مجموعه نیز شخصیت‌هایی حضور دارند که میان خاطرات دیروز و واقعیت امروز گرفتار شده‌اند. آن‌ها نه می‌توانند آنچه را پشت سر گذاشته‌اند دوباره به دست آورند و نه به‌سادگی قادرند با شرایط تازه کنار بیایند. این وضعیت، نوعی تعلیق عاطفی و ذهنی پدید می‌آورد که در بسیاری از روایت‌های کتاب احساس می‌شود.
زنان در داستان‌های این مجموعه جایگاه برجسته‌ای دارند و بخش مهمی از تجربه‌های انسانی از دریچه‌ی زندگی و ذهنیت آنان روایت می‌شود. نگرانی‌های خانوادگی، آرزوهای تحقق‌نیافته، روابط عاطفی، محدودیت‌های اجتماعی و دشواری‌های فردی، از جمله مسائلی هستند که در سرگذشت این شخصیت‌ها بازتاب پیدا می‌کنند.
ترقی با حساسیت خاص خود به جزئیات زندگی زنان توجه می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های دیگران، شرایط اجتماعی و حتی انتظارات خانوادگی می‌توانند مسیر زندگی آنان را تغییر دهند. شخصیت‌های زن او صرفاً نقش‌هایی فرعی در روایت نیستند، بلکه انسان‌هایی با خواسته‌ها، تناقض‌ها و جهان درونی مستقل به شمار می‌روند.
از سوی دیگر، داستان‌های «فرصت دوباره» را می‌توان بازتابی از تجربه‌ی نسلی دانست که در مقاطع مختلف زندگی با تحولات بزرگ اجتماعی و تاریخی مواجه شده است. انسان‌هایی که گاهی در برابر اتفاقات پیرامون خود قدرت چندانی برای انتخاب نداشته‌اند و به‌جای آنکه مسیر زندگی‌شان را آگاهانه تعیین کنند، در انتظار روشن شدن سرنوشت باقی مانده‌اند.
برخی از آن‌ها به خیال و خاطره پناه برده‌اند و برخی دیگر در مواجهه با واقعیت‌های تلخ، به نوعی انزوا و کناره‌گیری رسیده‌اند. نویسنده از خلال این سرگذشت‌ها، تأثیر حوادث بیرونی بر زندگی خصوصی افراد و پیامدهای ماندگار آن‌ها را به نمایش می‌گذارد.
حتی تصویر روی جلد کتاب نیز با فضای ذهنی و عاطفی داستان‌ها تناسب دارد. این تصویر برگرفته از مجسمه‌ی «رهرو»، اثر آلبرتو جاکومتی، مجسمه‌ساز برجسته‌ی سوئیسی، است؛ پیکره‌ای انسانی که با قامتی کشیده و ظاهری تنها، گویی در مسیری نامعلوم قدم برمی‌دارد. این انتخاب هنری را می‌توان استعاره‌ای از وضعیت شخصیت‌های کتاب دانست؛ آدم‌هایی که در مسیر زندگی حرکت می‌کنند، اما مقصد روشنی پیش روی خود ندارند. آن‌ها در میان خاطرات، تردیدها و واقعیت‌های گاه دشوار جهان پیرامونشان سرگردان‌اند و برای یافتن معنایی تازه در زندگی تلاش می‌کنند.
از نظر شیوه‌ی روایت، گلی ترقی با نثری روان، تصویری و سرشار از ظرافت‌های روان‌شناختی، خواننده را به دنیای درونی شخصیت‌هایش نزدیک می‌کند. او به‌جای تکیه بر حوادث پرشتاب و اتفاقات خارق‌العاده، از موقعیت‌های ظاهراً معمولی زندگی بهره می‌گیرد و از دل آن‌ها احساسات و تعارض‌های عمیق انسانی را آشکار می‌سازد. گاه یک خاطره، یک گفت‌وگوی ساده یا یک اتفاق کوچک کافی است تا لایه‌های پنهان شخصیت‌ها نمایان شود. ترکیب واقعیت و خاطره، طنز ظریف و اندوه پنهان، به داستان‌های این مجموعه حال‌وهوایی خاص بخشیده است.
«فرصت دوباره» در مجموع، کتابی درباره‌ی آدم‌هایی است که در فاصله‌ی میان آنچه بوده‌اند و آنچه اکنون هستند، به جست‌وجوی خویشتن می‌پردازند. این مجموعه با پرداختن به تنهایی، روابط انسانی، خاطرات، حسرت‌ها و تأثیر تحولات اجتماعی بر زندگی فردی، تصویری چندوجهی از انسان معاصر ارائه می‌دهد.
عنوان کتاب نیز فراتر از نام یکی از داستان‌ها، پرسشی اساسی را در ذهن خواننده زنده می‌کند: آیا انسان همیشه می‌تواند برای جبران گذشته یا تغییر مسیر زندگی خود فرصتی تازه بیابد؟ گلی ترقی در این اثر، بدون ارائه‌ی پاسخ‌هایی ساده و قطعی، خواننده را به تأمل درباره‌ی انتخاب‌ها، فقدان‌ها و امکان‌های ازدست‌رفته یا باقی‌مانده‌ی زندگی دعوت می‌کند.
کتاب فرصت دوباره در وب‌سایت goodreads دارای امتیاز ۲.۸۷ با بیش از ۱۸۶ رای و ۳۱ نقد و نظر است.
خلاصه‌ی داستان‌های فرصت دوباره
مجموعه‌داستان «فرصت دوباره» شامل نُه داستان مستقل است که هرکدام به سراغ شخصیت‌ها، موقعیت‌ها و تجربه‌های متفاوتی می‌روند؛ بااین‌حال، همه‌ی آن‌ها در پرداختن به تنهایی انسان، پیچیدگی روابط خانوادگی، حسرت گذشته و دشواری مواجهه با واقعیت‌های زندگی با یکدیگر اشتراک دارند. گلی ترقی در این مجموعه، زندگی آدم‌هایی را روایت می‌کند که گاه در ظاهر با روزمرگی خود کنار آمده‌اند، اما در درون با آرزوهای برآورده‌نشده و خاطراتی سنگین زندگی می‌کنند.
در داستان «بانو خانم»، نویسنده به زندگی زنی می‌پردازد که شخصیت و موقعیتش در ارتباط با دیگران و شرایط پیرامونش معنا پیدا می‌کند. این داستان نیز همچون بسیاری از روایت‌های ترقی، با توجه به جزئیات زندگی روزمره، لایه‌هایی از تنهایی و پیچیدگی‌های روابط انسانی را آشکار می‌سازد.
داستان «انتخاب» به یکی از دشوارترین موقعیت‌های انسانی، یعنی تصمیم‌گیری در شرایطی عاطفی و سرنوشت‌ساز، می‌پردازد. در این روایت، ماجرای مادری سالخورده که فرزندش او را در نزدیکی فرودگاه رها کرده و به آمریکا رفته است، بستری برای پرداختن به رابطه‌ی مادر و فرزند، مسئولیت خانوادگی، رهاشدگی و انتظار فراهم می‌کند. زنی که همچنان چشم‌به‌راه بازگشت پسرش است، در موقعیتی تلخ و دردناک قرار دارد که پرسش‌های بسیاری درباره‌ی عشق، وفاداری و بی‌رحمی انسان‌ها برمی‌انگیزد.
«دزد محترم» از دیگر داستان‌های این مجموعه است که با عنوان کنجکاوی‌برانگیزش، توجه خواننده را به تناقض‌های رفتار انسانی جلب می‌کند. ترقی در این داستان نیز به سراغ موقعیتی می‌رود که در آن مرز میان قضاوت‌های معمول و واقعیت‌های پیچیده‌ی زندگی چندان روشن نیست. شخصیت‌ها در فضایی آشنا و روزمره قرار دارند، اما رفتار و مناسباتشان وجوهی کمتر دیده‌شده از زندگی اجتماعی را نمایان می‌کند.
در داستان «آن یکی»، توجه نویسنده به دوگانگی‌های زندگی و فاصله‌ی میان آنچه انسان هست و آنچه آرزو دارد باشد، جلب می‌شود. شخصیت‌های داستان‌های ترقی اغلب با تصویری از خود یا دیگران زندگی می‌کنند که با واقعیت فاصله دارد. این فاصله، زمینه‌ساز تردیدها، سوءتفاهم‌ها و کشمکش‌هایی می‌شود که زندگی عاطفی و اجتماعی آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
«پوران خیکی و آرزوهای بزرگش» داستانی است که از همان عنوان آن می‌توان به حضور شخصیتی با خواسته‌ها و بلندپروازی‌های قابل توجه پی برد. پوران در جهانی زندگی می‌کند که میان آرزوهای شخصی و امکانات واقعی فاصله وجود دارد. ترقی با پرداختن به چنین شخصیتی، به شکاف میان رؤیاهای انسان و محدودیت‌های زندگی می‌پردازد؛ شکافی که گاهی به ناکامی و گاهی به موقعیت‌هایی طنزآمیز منتهی می‌شود.
داستان «گذشته» نیز از روایت‌های مهم این مجموعه است و به تأثیر خاطرات و تجربه‌های پیشین بر زندگی امروز انسان توجه دارد. در این داستان، گذشته چیزی نیست که بتوان به‌سادگی از آن عبور کرد؛ خاطرات و پیوندهای عاطفی همچنان در ذهن شخصیت‌ها حضور دارند و بر احساسات و انتخاب‌های آنان اثر می‌گذارند. ماجرای مادر سالخورده و پسر مهاجر، که یکی از سرچشمه‌های الهام نویسنده برای شکل‌گیری داستان‌های این مجموعه بوده، با همین دغدغه‌های عاطفی و انسانی پیوند دارد.
در «شاپرک و آقای عدل طباطبایی»، گلی ترقی بار دیگر به سراغ شخصیت‌هایی می‌رود که در بستر روابط انسانی و مناسبات اجتماعی، با موقعیت‌های خاص خود روبه‌رو می‌شوند. تقابل شخصیت‌ها و تفاوت نگاه آنان به زندگی، فرصتی برای نمایش فاصله‌ی میان خواسته‌های فردی و واقعیت‌های بیرونی فراهم می‌کند. نویسنده با نگاهی دقیق به رفتار و گفتار آدم‌ها، از دل یک روایت ظاهراً معمولی، پیچیدگی‌های پنهان روابط انسانی را بیرون می‌کشد.
«زندگی ساده» به تناقض میان تصور انسان از یک زندگی آرام و بی‌دغدغه و واقعیت پیچیده‌ی آن می‌پردازد. گاهی آنچه در نگاه نخست ساده و قابل پیش‌بینی به نظر می‌رسد، در لایه‌های پنهان خود سرشار از نگرانی، نارضایتی و مسائل حل‌نشده است. شخصیت‌های این داستان نیز در مواجهه با زندگی روزمره، با جنبه‌هایی از وجود خود و شرایط پیرامونشان روبه‌رو می‌شوند که آرامش ظاهری آنان را به پرسش می‌کشد.
داستان پایانی، «فرصت دوباره»، با عنوانی که معنایی فراتر از یک موقعیت داستانی دارد، به امکان تغییر، بازنگری در گذشته و یافتن راهی تازه برای ادامه‌ی زندگی اشاره می‌کند. در مجموع، نُه داستان این مجموعه تصویری از انسان‌هایی ارائه می‌دهند که میان خاطرات و واقعیت، آرزوها و ناکامی‌ها، تعلق و بیگانگی گرفتار شده‌اند. گلی ترقی با روایت سرگذشت این آدم‌ها نشان می‌دهد که زندگی همیشه مطابق خواسته‌های انسان پیش نمی‌رود و گاهی آنچه بیش از هر چیز ذهن او را مشغول می‌کند، فرصت‌هایی است که از دست داده یا هنوز در انتظار به دست آوردن آن‌هاست.
بخش‌هایی از فرصت دوباره
مادر و مادربزرگ در خانه‌ای دوطبقه با باغچه و حوض و بید مجنونی چندین ساله در سه اتاق مجاور و سه دنیای متفاوت، آرام و بیخیال زندگی می‌کردیم. من دانشجوی سال دوم دانشگاه در رشته‌ی فلسفه بودم و به همه‌چیز فکر می‌کردم جز انقلاب و بسته شدن دانشگاه و جنگ و دربه‌دری.
مادربزرگ هشتادوچهار سالش بود. فکر می‌کرد تا سال‌های سال زنده خواهد بود. می‌تواند همچنان دستور بدهد، فرمانروایی کند و پدرِ ما را دربیاورد! مادرم زنِ ظریف و آرامی بود، عاشق گل‌آرایی و گل‌دوزی. به گل و گیاه بیشتر علاقه داشت تا به آدم‌ها. آشپزی داشتیم به اسم علی‌آقا و خدمتکاری به اسم ننه موحنایی. همان ماه اول انقلاب هر دو بی‌خبر گذاشتند و رفتند. جای شکرش باقی بود که از ما شکایت نکردند. پدرم در کانادا بود.
مأموریت دولتی داشت و اغلب در سفر بود. از او خواستیم همان‌جا بماند تا اوضاع آرام شود. بدبختانه چند ماه بعد در جاده‌ای کوهستانی و یخ‌زده در تصادف ماشین درگذشت. اوضاع هم آرام نشد. مادرم آن‌قدر جیغ زد که هم خودش خُل شد هم ما را دیوانه کرد. بعد از آن هم بهتر نشد و نیمی از هوش و حواسش را از دست داد.
روزی ده جور قرص اعصاب می‌خورد و بیشتر اوقات نیمه‌خواب بود. یادش می‌رفت کجاست و چه اتفاقی افتاده است. مادربزرگ سکوت کرد؛ از آن سکوت‌های خطرناکی که ممکن بود هر آن مثل آتش‌فشانی خاموش منفجر شود. از درون خودش را می‌خورد و زیر لب می‌غرید.
…………………
دبیرستان زردشتی انوشیروان دادگر. ساعت هشت صبح است. صف بسته‌ایم. صفی درهم و نامنظم. و سرود دبیرستان را می‌خوانیم: انوشیروان خسرو دادگر… باقی‌اش یادم نیست. بانوخانم ناظم دبیرستان است. دشمن ما کلاس هشتمی‌هاست. به نظر او، ما یک مشت دختر بی‌حیای افسارگسیخته‌ایم و آدم‌بشو نیستیم. البته، بهاستثنای سه چهار شاگرد وارفته نمونه، با روپوش‌های اتوکشیده و دست‌های تمیز. گروه ننرهای باتربیت.
بانوخانم قدی کوتاه و شکمی بزرگ دارد. اما پاهایش لاغر است. موهایش را رنگ می‌کند یا حنا می‌گذارد. دور سرش قرمز است و باقی‌اش سیاه. مثل سگ از او می‌ترسیم.
اگر به کتاب فرصت دوباره علاقه دارید، بخش معرفی برترین آثار گلی ترقی در وب‌سایت هرر وز یک کتاب، شما را با سایر آثار این نویسنده نیز آشنا می‌کند.
