«عروس قریش» اثری است از مریم بصیری (نویسنده‌ی زاده‌ی ارومیه، متولد ۱۳۴۸) که در سال ۱۳۹۸ منتشر شده است. این رمان روایتگر زندگی حضرت آمنه، مادر پیامبر اسلام (ص)، از دوران کودکی و ازدواج با عبدالله بن عبدالمطلب تا تولد پیامبر و واپسین روزهای زندگی ایشان است.

درباره‌ی عروس قریش

رمان «عروس قریش» نوشته مریم بصیری اثری در حوزه ادبیات تاریخی و مذهبی است که به سراغ یکی از شخصیت‌های کمتر شناخته‌شده تاریخ اسلام می‌رود؛ حضرت آمنه بنت وهب، مادر پیامبر اسلام (ص). نویسنده در این کتاب تلاش کرده است تا با بازآفرینی بخش‌هایی از زندگی این بانوی بزرگوار، تصویری داستانی از زنی ارائه دهد که نامش بیش از هر چیز با تولد پیامبر گرامی اسلام پیوند خورده است؛ اما زندگی و ویژگی‌های شخصیتی‌اش کمتر در آثار ادبی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

حضرت آمنه در حافظه تاریخی و مذهبی مسلمانان جایگاهی ویژه دارد، بااین‌حال اطلاعات موجود درباره جزئیات زندگی ایشان چندان گسترده نیست. همین کمبود منابع سبب شده است که زندگی این شخصیت تاریخی کمتر دستمایه روایت‌های داستانی قرار گیرد. مریم بصیری با انتخاب این موضوع، کوشیده است دریچه‌ای تازه به بخشی از تاریخ اسلام بگشاید و خوانندگان را با زوایای کمتر روایت‌شده زندگی مادر پیامبر آشنا کند.

داستان کتاب از سال‌های کودکی حضرت آمنه آغاز می‌شود و با دنبال کردن مراحل مختلف زندگی ایشان، به دوران نوجوانی، ازدواج با عبدالله بن عبدالمطلب و تولد پیامبر اسلام می‌رسد. روایت همچنین بخش‌هایی از دوران خردسالی حضرت محمد (ص) و سرانجام زندگی حضرت آمنه را در بر می‌گیرد. به این ترتیب، خواننده در طول داستان با مسیر زندگی زنی همراه می‌شود که سرنوشت خانوادگی و جایگاه تاریخی‌اش با یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های تاریخ بشر گره خورده است.

یکی از جنبه‌های قابل توجه این رمان، پرداختن به شخصیت حضرت آمنه فراتر از عنوان مادر پیامبر است. نویسنده می‌کوشد ویژگی‌های اخلاقی، باورهای دینی، منش فردی و جایگاه اجتماعی ایشان را به تصویر بکشد. در روایت کتاب، حضرت آمنه بانویی برخوردار از پاکدامنی، خردمندی، وقار و روحیه‌ای یکتاپرستانه است که از همان سال‌های جوانی در میان اطرافیان خود به صفات نیک شناخته می‌شود. این ویژگی‌ها در کنار روابط خانوادگی و اجتماعی او، به شکل‌گیری تصویری داستانی از شخصیتی مستقل و تأثیرگذار کمک می‌کنند.

بخش مهمی از داستان به ازدواج حضرت آمنه با عبدالله بن عبدالمطلب اختصاص دارد؛ جوانی از خاندان سرشناس قریش که به خوش‌نامی و ویژگی‌های پسندیده‌اش شهرت دارد. این پیوند خانوادگی، نقطه عطفی در زندگی حضرت آمنه محسوب می‌شود و زمینه‌ساز ورود او به مرحله تازه‌ای از سرنوشتش است. نویسنده در خلال روایت این ازدواج، مناسبات خانوادگی، جایگاه زنان و روابط اجتماعی در جامعه قریش را نیز به داستان وارد می‌کند و تصویری از فضای زندگی مردم آن روزگار به دست می‌دهد.

داستان «عروس قریش» تنها به زندگی خصوصی شخصیت اصلی محدود نمی‌ماند و در مسیر روایت، خواننده را با برخی رویدادها و شرایط تاریخی دوران پیش از ظهور اسلام نیز آشنا می‌کند. ماجرای سپاه ابرهه و حرکت آن به سوی مکه از جمله وقایعی است که در بستر داستان بازتاب پیدا می‌کند. حضور چنین رخدادهایی باعث می‌شود زندگی شخصیت‌های رمان در ارتباط با فضای گسترده‌تری از تاریخ و تحولات اجتماعی و مذهبی شبه‌جزیره عربستان قرار گیرد.

مریم بصیری برای بازسازی فضای تاریخی داستان، به مطالعه فرهنگ و شیوه زندگی مردم آن عصر توجه داشته است. آداب و رسوم، پوشش، خوراک، باورهای دینی، مناسبات قبیله‌ای و ویژگی‌های محیط زندگی مردم مکه، از جمله عناصری هستند که در شکل‌گیری فضای روایی اثر نقش دارند. این جزئیات به خواننده کمک می‌کنند تا هنگام مطالعه، تنها با سرگذشت یک شخصیت تاریخی روبه‌رو نباشد، بلکه بتواند تصویری ملموس‌تر از جامعه‌ای که حضرت آمنه در آن زندگی می‌کرده است در ذهن خود بسازد.

از آنجا که گزارش‌های تاریخی درباره زندگی حضرت آمنه محدود است، نگارش چنین رمانی با دشواری‌های خاصی همراه بوده است. نویسنده برای پرهیز از فاصله گرفتن از واقعیت‌های تاریخی، به گردآوری اطلاعات موجود و بررسی روایت‌های معتبر پرداخته و در مراحل مختلف نگارش از دیدگاه تاریخ‌پژوهان و متخصصان تاریخ اسلام بهره گرفته است. در عین حال، برای پیوند دادن اطلاعات پراکنده و تبدیل آن‌ها به روایتی داستانی، از ظرفیت‌های داستان‌پردازی استفاده شده است؛ البته بخش‌های تخیلی با احتیاط بیشتری شکل گرفته‌اند تا به روایت زندگی پیامبر اسلام آسیبی وارد نشود.

ساختار رمان نیز از ویژگی‌های قابل توجه آن است. کتاب در چهارده فصل تنظیم شده و هر فصل به یکی از دوره‌ها یا موقعیت‌های مهم زندگی حضرت آمنه می‌پردازد. روایت با ترتیب زمانی پیش می‌رود و نویسنده با بهره‌گیری از شخصیت‌های فرعی، گفت‌وگوها و روابط میان افراد، تلاش می‌کند خصوصیات شخصیت اصلی را به‌تدریج آشکار سازد. در این شیوه، خواننده نه‌تنها از طریق توصیف مستقیم، بلکه از خلال رفتارها و برخوردهای حضرت آمنه با دیگران با ابعاد مختلف شخصیت او آشنا می‌شود.

زبان و نثر کتاب نیز در ایجاد فضای تاریخی آن اهمیت دارد. نویسنده از لحنی ادبی و آهنگین بهره می‌گیرد و با توجه به جایگاه شعر و شاعری در فرهنگ عرب پیش از اسلام، حضور شاعران و عناصر ادبی آن دوران را در روایت مورد توجه قرار می‌دهد. بااین‌حال، تلاش شده است که زبان داستان گرفتار دشواری‌های بیش از اندازه نشود و خواننده امروزی بتواند با شخصیت‌ها و اتفاقات ارتباط برقرار کند. ترکیب نثر ادبی با گفت‌وگوها و صحنه‌های داستانی، به روایت حال‌وهوایی متناسب با موضوع آن می‌بخشد.

عنوان «عروس قریش» نیز به جایگاه ویژه حضرت آمنه در خاندان و قبیله قریش اشاره دارد. این نام، افزون بر پیوند با ماجرای ازدواج ایشان، یادآور زنی است که در یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، در مرکز رویدادی سرنوشت‌ساز قرار گرفت. نویسنده با انتخاب این عنوان، توجه خواننده را به شخصیتی جلب می‌کند که معمولاً در روایت‌های تاریخی، هویت او در نسبت با همسر و فرزندش تعریف شده است؛ درحالی‌که این رمان می‌کوشد زندگی و خصوصیات فردی او را نیز به‌طور مستقل روایت کند.

از دیگر جنبه‌های قابل تأمل کتاب، توجه به نقش زنان در شکل‌گیری شخصیت‌های بزرگ تاریخی است. زندگی حضرت آمنه فرصتی فراهم می‌کند تا به اهمیت جایگاه مادران در انتقال ارزش‌های اخلاقی و تربیت نسل‌های آینده اندیشیده شود. در این نگاه، زنان صرفاً چهره‌هایی حاشیه‌ای در کنار مردان نامدار تاریخ نیستند، بلکه خود می‌توانند منشأ تأثیرات عمیق و ماندگار باشند. روایت زندگی مادر پیامبر، یادآور اهمیت شناخت زنانی است که نام و نقششان گاه در پرتو شهرت فرزندان و نزدیکانشان کمتر دیده شده است.

«عروس قریش» در مجموع تلاشی برای پیوند دادن پژوهش تاریخی با روایت داستانی است؛ اثری که می‌خواهد مخاطب را با بخشی کمتر شناخته‌شده از تاریخ اسلام آشنا کند و در کنار ارائه اطلاعاتی درباره زندگی حضرت آمنه، فرصتی برای شناخت جنبه‌های انسانی و اخلاقی شخصیت ایشان فراهم آورد. این رمان با پرداختن به زندگی مادری که نامش با تولد پیامبر اسلام پیوندی ناگسستنی دارد، توجه را به زنی جلب می‌کند که شناخت بیشتر او می‌تواند دریچه‌ای تازه برای درک یکی از فصل‌های مهم تاریخ اسلام باشد.

رمان عروس قریش در وب‌سایت goodreads دارای امتیاز ۴.۱۲ با بیش از ۴۷ رای و ۱۶ نقد و نظر است.

خلاصه‌ی داستان عروس قریش

رمان «عروس قریش» نوشته مریم بصیری، داستان زندگی حضرت آمنه بنت وهب، مادر پیامبر اسلام (ص)، را از دوران کودکی تا پایان عمر روایت می‌کند. داستان با معرفی خانواده و محیطی آغاز می‌شود که آمنه در آن پرورش می‌یابد. او در خانواده‌ای یکتاپرست رشد می‌کند که به آیین ابراهیم (ع) باور دارند و از پرستش بت‌ها دوری می‌جویند. آمنه از همان سال‌های نخست زندگی، دختری باوقار، پاکدامن و برخوردار از روحیه‌ای متفاوت است.

با گذشت زمان و ورود آمنه به دوران نوجوانی، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری او بیش از پیش آشکار می‌شود. او در میان زنان و دختران قبیله به نجابت، خردمندی و رفتار پسندیده شهرت پیدا می‌کند. نویسنده در این بخش‌ها، با ترسیم روابط آمنه با اعضای خانواده و اطرافیانش، تلاش می‌کند تصویری از شخصیت و باورهای او ارائه دهد. زندگی روزمره مردم قریش و مناسبات اجتماعی آن دوران نیز در خلال این روایت بازتاب پیدا می‌کند.

آمنه به‌تدریج به یکی از دختران شناخته‌شده و مورد توجه خاندان قریش تبدیل می‌شود. در همین دوران، عبدالله بن عبدالمطلب، جوان خوش‌نام و خوش‌رفتار قریش، وارد زندگی او می‌شود. عبدالله از جایگاه خانوادگی برجسته‌ای برخوردار است و به سبب ویژگی‌های شخصیتی‌اش مورد احترام اطرافیان قرار دارد. سرانجام پیوند ازدواج میان این دو شکل می‌گیرد و آمنه به خانه عبدالمطلب راه می‌یابد. این ازدواج، آغاز مرحله‌ای تازه در زندگی اوست و جایگاه ویژه‌ای برایش در خانواده همسر به همراه می‌آورد.

زندگی مشترک آمنه و عبدالله، اگرچه با محبت و علاقه همراه است، چندان طولانی نمی‌شود. ازدواج آن‌ها در جامعه قریش بازتاب زیادی پیدا می‌کند و توجه بسیاری از اطرافیان را برمی‌انگیزد. آمنه در خانه جدید نیز با همان منش و رفتار پسندیده شناخته می‌شود و به‌تدریج جایگاه محبوبی در میان اعضای خانواده همسر پیدا می‌کند. در کنار این ماجرا، نویسنده از روابط و رقابت‌های خانوادگی و قبیله‌ای نیز برای پیشبرد داستان بهره می‌گیرد.

در ادامه، رمان به رویدادهای مهمی می‌پردازد که در همان سال‌ها در مکه و پیرامون آن اتفاق می‌افتند. یکی از این وقایع، لشکرکشی ابرهه به سوی مکه و ماجرای سپاه فیل است. این رخداد تاریخی در بستر زندگی شخصیت‌های داستان روایت می‌شود و فضای پراضطراب و سرنوشت‌ساز آن روزگار را به تصویر می‌کشد. به این ترتیب، سرگذشت شخصی آمنه با حوادث بزرگ‌تری که در تاریخ مکه جریان دارند، پیوند می‌خورد.

یکی از محورهای مهم داستان، تولد حضرت محمد (ص) است؛ رویدادی که زندگی آمنه را برای همیشه با رسالتی بزرگ در تاریخ پیوند می‌دهد. نویسنده با پرداختن به این واقعه و شرایط پیرامون آن، بخشی از روزهای آغازین زندگی پیامبر را نیز روایت می‌کند. در این قسمت، توجه اصلی به تجربه مادری آمنه و جایگاه ویژه فرزندی است که بعدها مسیر تاریخ را تغییر می‌دهد. تولد پیامبر، نقطه‌ای تعیین‌کننده در روایت زندگی این بانوی بزرگوار است.

پس از تولد پیامبر، داستان به بخشی از دوران کودکی ایشان می‌پردازد و شرایط زندگی مادر و فرزند را دنبال می‌کند. آمنه با مهر و دلبستگی مادری به فرزندش می‌نگرد و پیوند عاطفی میان آن دو در بخش‌هایی از روایت آشکار می‌شود. نویسنده تلاش می‌کند این دوره را با توجه به اطلاعات تاریخی موجود بازآفرینی کند و در عین حال، از پرداختن به جزئیاتی که پشتوانه تاریخی کافی ندارند، با احتیاط عبور کند.

در کنار روایت زندگی آمنه، شخصیت‌های فرعی متعددی نیز در داستان حضور دارند. برخی از این شخصیت‌ها بر اساس اشخاص و نشانه‌های تاریخی شکل گرفته‌اند و برخی دیگر برای گسترش فضای داستان و ایجاد موقعیت‌های روایی به آن افزوده شده‌اند. روابط میان این افراد، گفت‌وگوها، دوستی‌ها، اختلاف‌ها و اتفاقات روزمره، به نویسنده امکان می‌دهد تا جنبه‌های گوناگون شخصیت آمنه را در برخورد با دیگران نشان دهد. ماجرای ابتسام و زهیر نیز از جمله خرده‌روایت‌هایی است که در خلال داستان به روابط انسانی و شرایط اجتماعی آن دوران می‌پردازد.

با گذشت زمان، زندگی آمنه با دشواری‌ها و اندوه‌هایی همراه می‌شود. دوری از عبدالله و خاطره زندگی کوتاه مشترکشان، بخشی از تجربه عاطفی او را شکل می‌دهد. سرانجام بیماری بر او غلبه می‌کند و داستان به واپسین روزهای زندگی‌اش می‌رسد. آمنه در حالی از دنیا می‌رود که امید وصال دوباره عبدالله را در دل دارد و سرنوشت مادری که فرزندی چون پیامبر اسلام را به دنیا آورده است، به پایان می‌رسد.

رمان با روایت وفات حضرت آمنه به پایان می‌رسد؛ پایانی اندوه‌بار برای زندگی زنی که اگرچه فرصت چندانی برای همراهی با فرزندش نیافت، نامش برای همیشه در تاریخ اسلام ماندگار شد. نویسنده در سراسر داستان کوشیده است تصویری از پاکی، ایمان، نجابت و مهر مادری او ارائه کند و خواننده را با جنبه‌هایی از زندگی شخصی و اجتماعی‌اش آشنا سازد. بدین‌ترتیب، کتاب نه‌فقط سرگذشت مادر پیامبر، بلکه روایتی از زندگی زنی است که در سایه یکی از بزرگ‌ترین شخصیت‌های تاریخ، کمتر مجال شناخته‌شدن یافته است.

بخش‌هایی از عروس قریش

خبر باد و باران در مکه پیچید. خبر از سرکوه صفا تا مروه بر بال باد رفت و در دامنه ابوقبیس و قعیقعان همراه باران روان شد و همه دریافتند زیباترین جوان شهر به خواستگاری زیباترین دختر مکه رفته است همه شنیدند. زن و مرد؛ اما هنوز بودند دخترانی که به شنیده هایشان باور نداشتند و باری دیگر در دل هایشان عبدالله را صدا می زند عبدالله.

جوان نایستاد. دیگر هیچ ابلیسی نمی توانست پایش را سست کند. دیگر هیچ سخنی دلش را به درد نمی آورد. دیگر خیالش راحت شده بود که کسی کاری به او ندارد. اما انگار هنوز کسی کارش داشت که دوباره صدایش زد. عبدالله زیر لب غرید و به طرف صدا سرچرخاند. شکوه نکن. فاطمه ام. هم نام مادرت. دختر مر مال دار. پدرم تو را از مال دنیا بی نیاز می کند اگر با من مجامعت کنی. از آتش جهنم نمی ترسی؟ مگر به تو نیاموخته است بی حیایی زادروز زشتی برای دختر است؟

وقتی تو را می بینم تمام زشتی ها را به باد نسیان می سپارم وفقط زیبایی تو و نور پیشانی ات در نظرم می آید. اگر اندک ملاحت تو را یکی از جوانان لوده این شهر داشت اکنون در خانه شویم بود. دور شو! من به هیچ کدام از شما تمایلی ندارم.

………………..

 زمانه‌ی جاهلیت اولی با آمدن ابراهیم به سر آمد؛ حال هنگام آن است که با آمدن فرزند تو جاهلیت اخری نیز به سر آید. آمنه نمی دانست رویا او را در ربوده بود و یا خودش داشت رویاهایش را رنگ می زد، فقط مردی را دید که گفت نامش ادریس پیامبر است و او را به تولد پیامبر عظیم الشانی نوید می دهد. از جا پرید. شب بود هنوز.

ام ایمن را خواب ربوده بود و مادرش را نیز. چشمانش را بست و دوباره در عطر خوش خواب و رویا غرق شد. اگر چهره ی زیبای مردش را در خواب نمی دید اصلا فکرش را هم نمی کرد به آن سرعت قوت قلب پیدا کند و نبود عبدالله را تاب بیاورد و توان برخاستن داشته باشد.

شب عروسی اش را به خواب دیده بود، شبی که دختران بسیاری به عشق چهره ی نورانی مرد بر سر راه عبدالله ایستاده و هنوز از او خواستگاری می کردند؛ ولی مرد بی توجه به آنان به سراغ آمنه آمده بود، آمنه ای که چشم جوانان مکه به در خانه اش بود و چشم او به عبدالله.

…………………..

 صدای هلهله ی زنان را در خواب می شنید و صداهایی که به او مبارک باد! می گفتند که به دل جوانی راه پیدا کرده است که دل زنان مکه در گرو عشق اوست، همان زنانی که به زبان شادباش می گفتند و در دل، کینه عبدالله را می گرفتند، همان زنانی که در اندیشه ی عبدالله بودند؛ و عبدالله در اندیشه ی او.

بعد از آن خواب ها بود که آمنه فقط گه گاه در خلوت خودش برای عبدالله می گریست. دیگر کسی در میان زنان اشک ریختن عروس عبدالله را ندید. کسی بی تابی او را ندید. آمنه احساس می کرد مردش همه جا حضور دارد. از عطر حضور او دلش مالامال از امید می شد. در میان سر و صدای اطرافیان، فقط صدای عبدالله را می شنید و بس. دیگران باید چندین بار صدایش می زدند تا متوجه آنان بشود.

در عمق دلش شاد بود، عبدالله ترکش نکرده بود، عبدالله با او بود؛ ولی شیرینی اش به همان بود که دیگر کسی عبدالله را نمی دید. عبدالله فقط متعلق به آمنه بود، بدون نگاه ها و طعنه های مردمان مکه.

…………………..

آمنه کاری نداشت که بکند. ماه‌ها بود که گرما مردم مکه را گداخته بود و آمنه کاری نداشت جز آنکه در عطش آبی خنک و هوایی خنک‌تر به شانه‌ی پنجره تکیه بزند و از اتاق بالاخانه به کوچه بنگرد. تازه دستش به قفل پشت پنجره رسیده بود. برای دیدن گوشه‌ای از کعبه باید روی پنجه‌ی پاهایش می‌جست تا لته‌های پنجره را باز می‌کرد و از میان مشبک‌های چوبی آن سرک می‌کشید. همیشه هم فقط می‌توانست کنجی را ببیند که کوه ابوقبیس از پشتش قد کشیده بود.

تیغ‌های تیز آفتاب از میان پنجره به اتاق سرک می‌کشید و در دستان دختر فرومی‌رفت. دلش برای خنکای باران تنگ شده بود، برای وقتی که اول بار بارش باران را دیده بود. بِرّه گفته بود در مکه باران نمی‌بارد و اگر ببارد سیل‌آسا در میان بازوان سنگی شهر چرخ می‌خورد و در میان خانه‌ها می‌چرخد.

آمنه همان یک باری که باریدن باران را دیده بود از آبی که در میان کوچه‌ها می‌چرخید، لذت برده بود. چقدر دوست داشت چون پدرش زیر شُرشُر ناودان کعبه بایستد و باران عطش وجودش را سیراب کند.

همهمه‌ی دوروبر کعبه که بالا گرفت آمنه دستانش را روی لبه‌ی پنجره گذاشت و خودش را بالا کشید. ایستادن روی تاقچه‌ی پنجره را دوست داشت. حس می‌کرد قد کشیده است و می‌تواند با قد مادرش برابری کند.

سعی کرد بیشتر سرک بکشد؛ اما نتوانست بفهمد سروصدایی که در میان کوچه‌ها می‌پیچد از کجاست. تنها پدر را دید که به سوی خانه می‌آید و اندکی بعد صدای بِرّه در میان صدای خسته‌ی وهب شنیده شد. آمنه از تاقچه پایین پرید و از پله‌های گوشه‌ی دیوار بالاخانه خودش را به اتاق پایین رساند.

–  این جماعت را چه می‌شود؟ باز به همان تکاپوی بی‌حاصل پیشین افتاده‌اند.

–  راحِل که به دیدارمان آمده بود می‌گفت خیال آن دارند باری دیگر مراسم باران راه بیندازند!

اگر به کتاب عروس قریش علاقه دارید، بخش معرفی برترین کتاب‌های مذهبی در وب‌سایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر موارد مشابه نیز آشنا می‌کند.

کتاب‌های پیشنهادی:

عروس مدائن عروس کولی حیدر از دیار حبیب به بلندای آن ردا رویای نیمه‌شب دیلماج بار باران ماه به روایت آه فصل شکوفه‌های نخل