«زندگی جاودانهی هنریتا لاکس» اثری است از ربکا اسکلوت (نویسندهی آمریکایی، متولد ۱۹۷۲) که در سال ۲۰۱۰ منتشر شده است. این کتاب روایت زندگی زنی است که سلولهای سرطانی بدنش به یکی از مهمترین ابزارهای پیشرفت پزشکی مدرن تبدیل شدند، اما خانوادهاش سالها از این میراث علمی و پیامدهای اخلاقی و انسانی آن بیخبر ماندند.
دربارهی زندگی جاودانهی هنریتا لاکس
کتاب «زندگی جاودانهی هنریتا لاکس» (The Immortal Life of Henrietta Lacks) نوشته ربکا اسکلوت، اثری خواندنی و تأملبرانگیز در مرز میان علم، تاریخ، پزشکی و زندگی انسانی است. این کتاب داستان واقعی زنی را روایت میکند که نامش شاید برای بسیاری از مردم ناشناخته باشد، اما سلولهای بدنش نقشی بیبدیل در پیشرفت علم پزشکی و زیستشناسی مدرن ایفا کردهاند. هنریتا لاکس زنی آفریقاییتبار و آمریکایی بود که پس از مرگش، سلولهای بدن او به یکی از مهمترین ابزارهای پژوهشهای علمی در سراسر جهان تبدیل شدند.
داستان هنریتا در سال ۱۹۵۱ آغاز میشود؛ زمانی که او برای درمان نوعی سرطان دهانه رحم به بیمارستان جانز هاپکینز در بالتیمور مراجعه کرد. پزشکان در جریان درمان، نمونهای از سلولهای سرطانی او را برداشتند و برای بررسی به آزمایشگاه فرستادند.
آنچه این نمونه را از هزاران نمونه دیگر متمایز میکرد، ویژگی خارقالعاده سلولهای آن بود: برخلاف سلولهای انسانی معمولی که پس از چند بار تقسیم از بین میروند، این سلولها در شرایط آزمایشگاهی به تکثیر خود ادامه میدادند و به نظر میرسید توانایی نامحدودی برای زنده ماندن دارند.
این سلولها که بعدها با نام «هلا» (HeLa) شناخته شدند، نخستین رده سلولی انسانی بودند که توانستند در محیط آزمایشگاه بهصورت پایدار و گسترده تکثیر شوند. کشف آنها نقطه عطفی در تاریخ پژوهشهای زیستپزشکی به شمار میرفت. دانشمندان با استفاده از این سلولها توانستند آزمایشهایی انجام دهند که پیش از آن بسیار دشوار یا حتی غیرممکن بود. از مطالعه بیماریهای ویروسی و سرطان گرفته تا بررسی تأثیر داروها و آزمایش واکسنها، سلولهای هلا به ابزاری اساسی در پیشرفت پزشکی تبدیل شدند.
یکی از مهمترین دستاوردهایی که با کمک این سلولها حاصل شد، نقش آنها در پژوهشهای مربوط به واکسن فلج اطفال بود. دانشمندان توانستند با استفاده از سلولهای هنریتا، ویروس عامل این بیماری را در شرایط آزمایشگاهی بررسی کنند و راه را برای آزمایشهای گسترده واکسن هموار سازند.
در سالهای بعد نیز این سلولها در تحقیقات مربوط به بیماریهای گوناگون، از جمله سرطان و ایدز، مورد استفاده قرار گرفتند. آنها حتی به فضا فرستاده شدند تا دانشمندان تأثیر شرایط خارج از زمین بر عملکرد سلولهای انسانی را مطالعه کنند.
با وجود این دستاوردهای چشمگیر، زندگی شخصی هنریتا لاکس و خانوادهاش داستانی کاملاً متفاوت داشت. او در اکتبر ۱۹۵۱، در حالی که تنها سیویک سال داشت، بر اثر بیماری سرطان درگذشت. خانوادهاش در آن زمان نمیدانستند که سلولهای بدن او بدون اطلاع و رضایتش در اختیار پژوهشگران قرار گرفتهاند و قرار است در آزمایشگاههای سراسر جهان تکثیر شوند. در واقع، زنی که سلولهایش به نجات جان میلیونها انسان کمک کردند، در زمان حیات خود از اهمیت علمی آنها هیچ اطلاعی نداشت.
ربکا اسکلوت در این کتاب تنها به شرح یک کشف علمی نمیپردازد، بلکه تلاش میکند زندگی انسانی را که پشت این کشف قرار دارد، از فراموشی بیرون بیاورد. او با بررسی پیشینه خانوادگی هنریتا، دوران کودکی، شرایط زندگی، ازدواج، فرزندان و بیماریاش، تصویری از زنی ارائه میدهد که پیش از تبدیل شدن به نامی شناختهشده در آزمایشگاههای علمی، زندگی معمولی و سرشار از دشواریهای یک خانواده آمریکایی آفریقاییتبار را تجربه میکرد. این بخش از روایت به خواننده کمک میکند تا هنریتا را نه صرفاً بهعنوان منبعی برای تحقیقات پزشکی، بلکه بهعنوان انسانی با آرزوها، روابط و سرنوشتی مستقل بشناسد.
یکی از جنبههای مهم کتاب، بررسی شرایط اجتماعی و نژادی حاکم بر نظام پزشکی آمریکا در میانه قرن بیستم است. هنریتا در دورانی زندگی میکرد که تبعیض نژادی در بسیاری از جنبههای زندگی روزمره، از جمله دسترسی به خدمات درمانی، حضوری گسترده داشت.
بیمارستان جانز هاپکینز، با وجود جایگاه علمی برجستهاش، در آن زمان به بیماران سیاهپوست نیز خدمات ارائه میکرد، اما این واقعیت به معنای برخورداری آنان از حقوق و امکانات برابر نبود. اسکلوت با بازسازی فضای اجتماعی آن دوران نشان میدهد که چگونه نابرابریهای نژادی و اقتصادی میتوانستند بر تجربه بیماران و تصمیمهای پزشکی درباره بدن آنان تأثیر بگذارند.
موضوع رضایت آگاهانه یکی از مهمترین پرسشهای اخلاقی مطرحشده در کتاب است. در زمان برداشت سلولهای هنریتا، گرفتن رضایت آگاهانه از بیماران برای استفاده پژوهشی از نمونههای بافتی، به شکل امروزی رایج و الزامی نبود. با این حال، مسئله فقط به تفاوت استانداردهای پزشکی در گذشته محدود نمیشود. پرسش اساسی این است که آیا پیشرفت علمی میتواند توجیهی برای نادیده گرفتن حق افراد نسبت به بدن و اطلاعات زیستی خود باشد؟ اسکلوت این مسئله را از جنبههای مختلف بررسی میکند و خواننده را با پیچیدگیهای اخلاقی پژوهشهای پزشکی روبهرو میسازد.
یکی دیگر از محورهای مهم روایت، سرنوشت خانواده لاکس پس از شهرت جهانی سلولهای هلا است. در حالی که شرکتها و مؤسسات پژوهشی از این سلولها برای تولید محصولات علمی و تجاری استفاده میکردند، خانواده هنریتا سالها در شرایط اقتصادی دشواری زندگی میکردند و حتی امکان دسترسی مناسب به خدمات درمانی را نداشتند. آنان نهتنها از نحوه استفاده از سلولهای مادرشان آگاهی روشنی نداشتند، بلکه بعدها با شنیدن نام هلا و مواجه شدن با اطلاعات پزشکی منتشرشده درباره مادرشان، پرسشها و نگرانیهای فراوانی پیدا کردند.
اسکلوت برای نگارش این اثر، سالها به تحقیق و گفتوگو با اعضای خانواده لاکس، پزشکان، پژوهشگران و متخصصان اخلاق پزشکی پرداخت. او به سراغ اسناد بیمارستانی، مدارک تاریخی و منابع علمی رفت و تلاش کرد روایتهای پراکنده را در قالب داستانی منسجم گرد هم آورد. ارتباط او با خانواده هنریتا، بهویژه دبرا لاکس، دختر هنریتا، بخش مهمی از شکلگیری کتاب را تشکیل میدهد. دبرا که سالها درباره سرنوشت مادرش اطلاعات اندکی داشت، در جریان این همراهی با نویسنده، به دنبال شناخت حقیقت زندگی مادر و میراث علمی او میرود. این مسیر پژوهشی به یکی از جذابترین بخشهای کتاب تبدیل شده است.
یکی از ویژگیهای برجسته اثر، شیوه روایت آن است. اسکلوت موضوعات پیچیدهای مانند کشت سلولی، ژنتیک، سرطان و زیستشناسی مولکولی را با زبانی روشن و قابلفهم توضیح میدهد، بیآنکه خواننده را با اصطلاحات تخصصی و مباحث دشوار علمی خسته کند.
او در کنار توضیح مفاهیم علمی، از روایتهای انسانی، خاطرات خانوادگی، گفتوگوها و جزئیات تاریخی بهره میگیرد و به این ترتیب، کتاب را به ترکیبی از زندگینامه، گزارش تحقیقی و تاریخ علم تبدیل میکند. خواننده در طول مطالعه، هم با یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی قرن بیستم آشنا میشود و هم در جریان زندگی خانوادهای قرار میگیرد که این دستاورد بزرگ به شکلی مستقیم با سرنوشت آنها پیوند خورده است.
«زندگی جاودانهی هنریتا لاکس» پس از انتشار در سال ۲۰۱۰ با استقبال گسترده خوانندگان و منتقدان روبهرو شد و به یکی از آثار برجسته غیرداستانی در حوزه علم و پزشکی تبدیل گردید. این کتاب علاوه بر موفقیت تجاری، جوایز و افتخارات متعددی به دست آورد و توجه عمومی را به مسائل مربوط به حقوق بیماران، مالکیت نمونههای زیستی و اخلاق پژوهشهای پزشکی جلب کرد. اقتباس تلویزیونی آن نیز در سال ۲۰۱۷ با بازی اپرا وینفری در نقش دبرا لاکس ساخته شد و به معرفی بیشتر داستان هنریتا به مخاطبان کمک کرد.
در نهایت، این کتاب فراتر از روایت زندگی یک زن یا تاریخچه کشف یک رده سلولی، پرسشی بنیادین درباره رابطه علم و انسان مطرح میکند: هنگامی که بدن یک انسان به منبعی ارزشمند برای پیشرفت دانش تبدیل میشود، حقوق، خواستهها و شأن انسانی او چه جایگاهی پیدا میکنند؟ هنریتا لاکس پس از مرگ به شکلی غیرمنتظره در تاریخ علم جاودانه شد، اما این جاودانگی با سکوت و نادیده گرفته شدن زندگی شخصی او و خانوادهاش همراه بود. ربکا اسکلوت با نگارش این اثر تلاش میکند میان این دو وجه از میراث هنریتا پیوند برقرار کند و به زنی که سلولهایش جهان پزشکی را تغییر دادند، هویت و صدایی انسانی ببخشد.
کتاب زندگی جاودانهی هنریتا لاکس در وبسایت goodreads دارای امتیاز ۴.۱۴ با بیش از ۸۳۸ هزار رای و ۴۶۰۰۰ نقد و نظر است. این کتاب در ایران با ترجمهای لیلا عظیمی به بازار عرضه شده است.
خلاصهی مطالب زندگی جاودانهی هنریتا لاکس
کتاب «زندگی جاودانهی هنریتا لاکس» نوشته ربکا اسکلوت، از سه بخش اصلی با عنوانهای «زندگی»، «مرگ» و «جاودانگی» تشکیل شده است. نویسنده در این سه بخش، دو روایت موازی را دنبال میکند: نخست، سرگذشت هنریتا لاکس و سلولهایی که پس از مرگ او به یکی از مهمترین ابزارهای پژوهش پزشکی تبدیل شدند؛ و دوم، تلاش ربکا اسکلوت برای کشف حقیقت زندگی هنریتا و آشنا کردن خانواده او با میراث علمی مادرشان. روایت کتاب از سال ۱۹۵۱ آغاز میشود و با رفتوآمد میان گذشته و زمان حال، تاریخچهای از پیشرفت علم پزشکی و پیامدهای انسانی آن ارائه میدهد.
در پیشدرآمد کتاب، نویسنده از نخستین آشنایی خود با نام هنریتا لاکس در کلاس زیستشناسی میگوید. استاد او توضیح میدهد که سلولهای این زن، برخلاف سلولهای معمولی انسان، در محیط آزمایشگاه به تکثیر خود ادامه دادهاند و به همین دلیل اهمیت فوقالعادهای در تحقیقات پزشکی پیدا کردهاند.
اسکلوت پس از جستوجو درباره هنریتا متوجه میشود که اطلاعات بسیار اندکی درباره خود او وجود دارد و بیشتر مطالب منتشرشده تنها به سلولهایش میپردازند. او تصمیم میگیرد داستان این زن را بازسازی کند. در بخش کوتاهی با عنوان «صدای دبرا» نیز دیدگاه دبرا، دختر هنریتا، مطرح میشود؛ زنی که میخواهد بداند مادرش چه کسی بوده، چه اتفاقی برای سلولهایش افتاده و چرا با وجود اهمیت جهانی آنها، خانوادهاش از این میراث سهمی نبردهاند.
در بخش نخست، «زندگی»، نویسنده به کودکی و جوانی هنریتا در منطقه کلور در ایالت ویرجینیا بازمیگردد. هنریتا در خانوادهای پرجمعیت و در شرایط اقتصادی دشوار بزرگ شده و پس از مرگ مادرش، بخش مهمی از مسئولیت مراقبت از او به دیگر اعضای خانواده سپرده میشود. اسکلوت از زندگی در مزارع تنباکو، ازدواج هنریتا با دیوید لاکس و مهاجرت آنها به منطقه ترنر استیشن در مریلند سخن میگوید.
سپس روایت به سال ۱۹۵۱ بازمیگردد؛ زمانی که هنریتا به دلیل خونریزی و احساس درد به بیمارستان جانز هاپکینز مراجعه میکند. آزمایشها وجود تومور بدخیم در دهانه رحم او را مشخص میکنند و روند درمان آغاز میشود.
در ادامه همین بخش، خواننده با چگونگی تولد سلولهای هلا آشنا میشود. پزشکان هنگام درمان هنریتا نمونهای از بافت تومور او را برای بررسی به آزمایشگاه میفرستند. جورج گی، پژوهشگری که سالها در تلاش برای پرورش سلولهای انسانی در محیط آزمایشگاه بوده، متوجه میشود سلولهای این نمونه برخلاف نمونههای قبلی بهسرعت تکثیر میشوند و از بین نمیروند.
این سلولها با نام هلا، برگرفته از حروف نخست نام و نام خانوادگی هنریتا لاکس، شناخته میشوند. نویسنده در کنار توضیح این کشف، از دردهای شدید هنریتا، ادامه درمان و وخامت وضعیت جسمانی او نیز میگوید. همزمان، روایت به سال ۱۹۹۹ بازمیگردد و اسکلوت نخستین گفتوگوهای خود را با خانواده لاکس آغاز میکند. او با دبرا آشنا میشود و درمییابد که اعضای خانواده هنوز درباره سرنوشت سلولهای مادرشان اطلاعات روشنی ندارند.
در بخش دوم، «مرگ»، داستان از درگذشت هنریتا فراتر میرود و به گسترش بیسابقه سلولهای هلا در مراکز پژوهشی میپردازد. پس از مرگ هنریتا در اکتبر ۱۹۵۱، این سلولها در مقیاس وسیع تکثیر و به آزمایشگاههای مختلف فرستاده میشوند. مرکز تولید و توزیع سلولهای هلا بهتدریج شکل میگیرد و پژوهشگران از آنها برای آزمایشهای گوناگون استفاده میکنند.
در همین دوره، هویت واقعی هنریتا برای مدتی پنهان میماند و نامهای نادرستی مانند هلن لین در برخی گزارشها به کار میروند. نویسنده همچنین به وضعیت فرزندان هنریتا پس از مرگ مادرشان میپردازد؛ کودکانی که در شرایط دشوار خانوادگی بزرگ میشوند و سالها از اهمیت سلولهایی که به نام مادرشان در سراسر جهان شناخته شدهاند، بیخبر میمانند.
بخش دیگری از این فصل به تحولات علمی ناشی از استفاده گسترده از سلولهای هلا اختصاص دارد. این سلولها در پژوهشهای مربوط به واکسن فلج اطفال، بررسی ویروسها، سرطان و مطالعات ژنتیکی نقش مهمی پیدا میکنند.
با افزایش استفاده از کشت سلولی، دانشمندان متوجه میشوند که سلولهای هلا گاهی به نمونههای دیگر آزمایشگاهی نفوذ کرده و آنها را آلوده میکنند. این مسئله بحران بزرگی در آزمایشگاهها به وجود میآورد و پژوهشگران را وادار میکند درباره هویت و خلوص نمونههای سلولی خود تجدیدنظر کنند. نویسنده در همین زمینه به رقابتها و اختلافات علمی، تلاش برای شناسایی سلولها و شکلگیری بحثهای تازه درباره اخلاق پژوهش اشاره میکند.
در کنار این تحولات، اسکلوت با بازگشت به زمان حال، باورها و خاطرات خانواده لاکس درباره پزشکانی را روایت میکند که به تصور آنان، در گذشته بدون رضایت بیماران سیاهپوست دست به آزمایشهای پزشکی میزدند.
در ادامه بخش دوم، موضوع بهرهبرداری از سلولهای هلا و نادیده گرفتن حقوق خانواده هنریتا برجستهتر میشود. با گسترش تحقیقات ژنتیکی، دانشمندان برای بررسی ویژگیهای سلولهای هلا به نمونههای خونی اعضای خانواده لاکس نیاز پیدا میکنند و برخی از آنان بدون آنکه توضیح کافی درباره هدف آزمایشها دریافت کنند، در این پژوهشها مشارکت داده میشوند.
انتشار اطلاعات ژنتیکی و پزشکی خانواده نیز نگرانیهایی درباره حریم خصوصی آنها به وجود میآورد. اسکلوت همچنین به داستان استفاده تجاری از سلولهای انسانی، فروش نمونههای زیستی و اختلافنظرهای حقوقی و اخلاقی درباره مالکیت این نمونهها میپردازد. عنوانهایی مانند «کارخانه هلا»، «غیرقانونی، غیراخلاقی و ناپسند» و «نقض حریم خصوصی» نشان میدهند که نویسنده چگونه پیشرفت علمی را در کنار مسائل حقوقی و انسانی آن بررسی میکند.
در بخش سوم، «جاودانگی»، تمرکز اصلی بر تلاش نویسنده برای نزدیک شدن به خانواده لاکس و بازسازی رابطه آنها با میراث هنریتاست. در دهه ۱۹۷۰، با افزایش تحقیقات درباره سلولهای هلا، هویت هنریتا بیش از گذشته در محافل علمی مطرح میشود و خانواده او بهتدریج از اهمیت سلولهای مادرشان آگاه میشوند. با این حال، انتشار اطلاعات پزشکی و ژنتیکی خانواده بدون رضایت روشن آنان، نگرانیها و اعتراضهای تازهای ایجاد میکند.
اسکلوت به واکنش اعضای خانواده، تلاش آنها برای شناخت حقوق خود و اختلافاتی که بر سر استفاده از نمونههای زیستی شکل میگیرد، میپردازد. در این میان، پرسش اصلی دبرا همچنان پابرجاست: مادرش چگونه به زنی تبدیل شده که سلولهایش در سراسر جهان زندهاند، در حالی که خود خانوادهاش از بسیاری از واقعیتهای زندگی او بیاطلاع ماندهاند؟
در ادامه، نویسنده همراه دبرا و دیگر اعضای خانواده به جستوجوی اسناد و مدارک مربوط به هنریتا میپردازد. آنها با شخصیتهایی مانند زکریا، پسر هنریتا، و دیگر نزدیکان او گفتوگو میکنند و به بیمارستانها، مراکز نگهداری اسناد و مکانهایی میروند که با گذشته خانواده ارتباط دارند. یکی از بخشهای مهم این مسیر، مراجعه به بیمارستان روانپزشکی محل بستری شدن السی، دختر هنریتا، است؛ جایی که خانواده میکوشد درباره سرنوشت او اطلاعات بیشتری به دست آورد.
بررسی پروندههای پزشکی هنریتا نیز اطلاعاتی درباره بیماری، درمان و روزهای پایانی زندگی او آشکار میکند. در این مسیر، دبرا با واقعیتهایی روبهرو میشود که سالها از آنها بیخبر بوده و تلاش میکند تصویری روشنتر از مادرش در ذهن خود بسازد. این سفر برای او فقط جستوجویی تاریخی نیست، بلکه تلاشی عاطفی برای نزدیک شدن به مادری است که فرصت شناختنش را نداشته است.
در فصلهای پایانی، این سفر به منطقه کلور، زادگاه هنریتا، بازمیگردد؛ جایی که ریشههای خانوادگی و خاطرات دوران کودکی او قرار دارند. اسکلوت در فصل «راه طولانی بازگشت به کلور» که روایت آن به سال ۲۰۰۹ میرسد، به جمعبندی مسیر طولانی خود برای شناخت هنریتا و همراهی با خانوادهاش میپردازد.
در بخش «آنها اکنون کجا هستند» نیز سرنوشت اعضای خانواده و وضعیت میراث علمی هنریتا دنبال میشود. کتاب با پسگفتاری درباره تأثیر این تجربه بر نویسنده و خانواده لاکس به پایان میرسد. در نهایت، آنچه از این روایت باقی میماند، تنها داستان موفقیت علمی سلولهایی جاودانه نیست، بلکه سرگذشت زنی است که هویت و حقوق انسانیاش در سایه دستاوردهای علمی به حاشیه رانده شد؛ زنی که ربکا اسکلوت تلاش کرده است نام، زندگی و خانوادهاش را دوباره به مرکز این داستان بازگرداند.
بخشهایی از زندگی جاودانهی هنریتا لاکس
اسپروز پوینت به سرعت درحال تبدیل شدن به بزرگ ترین کارخانه فولاد در جهان بود. میله های تقویت کننده بتن، سیم خاردار، میخ و فولاد برای خودروها، یخچال ها و کشتی های نظامی تولید می کرد. سالانه بیش از شش میلیون تن زغال سنگ می سوزاند تا هشت میلیون تن فولاد تولید شود و بیش از سی هزار کارگر استخدام می کرد.
فولاد بتلهم یک معدن طلا در زمان فقر بود، مخصوصاً برای خانواده های سیاه پوست اهل جنوب. این خبر از مریلند به مزارع ویرجینیا و کارولینا سرایت کرد و به عنوان بخشی از آنچه مهاجرت بزرگ نامیده شد، خانواده های سیاه پوست از جنوب به ایستگاه ترنر-سرزمین موعود هجوم آوردند.
کار سخت بود، مخصوصاً برای مردان سیاه پوست، مشاغلی بود که مردان سفیدپوست به آن دست نمی زدند. مانند فرد، کارگران سیاه پوست معمولاً از داخل تانکرهای نیمه ساخته شده در کارخانه کشتی شروع به جمع آوری پیچ ومهره ها و قطعاتی می کردند که از دست افراد درحال حفاری و جوشکاری در ارتفاع ۱۰ یا ۱۲ متر به پایین می افتاد.
سرانجام کارگران سیاه پوست به اتاق دیگ بخار می رفتند و در آن جا زغال سنگ را داخل کوره ریخته و شعله ور می کردند. آن ها روزهای خود را با تنفس در گردوغبار سمی زغال سنگ و پنبه نسوز می گذراندند و آن را برای زنان و دختران خود به خانه می آوردند و آن ها درحالی که لباس های مردان را برای شستشو بیرون می بردند و می تکاندند، سموم را استنشاق می کردند. کارگران سیاه پوست در اسپروز پوینت حداکثر هشتاد سنت در ساعت، معمولاً کمتر می گرفتند.
کارگران سفید دستمزد بالاتری دریافت می کردند، اما فرد شکایتی نداشت: هشتاد سنت در ساعت بیشتر از مقداری بود که لاکس ها تابه حال دیده بودند. فرد موفق شده بود. حالا او به کلاور برمی گشت تا هنریتا و دی را متقاعد کند که آن ها نیز باید همین کار را انجام دهند. صبح پس از ورود به شهر، فرد برای دی یک بلیت اتوبوس به بالتیمور خرید. آن ها توافق کردند که هنریتا برای مراقبت از کودکان و مزرعه تنباکو بماند تا اینکه دی به اندازه کافی برای فراهم کردن خانه در بالتیمور و سه بلیت به شمال پول تهیه کند.
چند ماه بعد، فرد پیش نویس اطلاعیه ای دریافت کرد که او را به خارج از کشور ارسال می کرد. فرد قبل از رفتن، تمام پولی را که پس انداز کرده بود، به دی داد و گفت، وقت آن است که هنریتا و بچه ها را به ایستگاه ترنر برساند.
اگر به کتاب زندگی جاودانهی هنریتا لاکس علاقه دارید، بخش معرفی برترین کتابهای پزشکی در وبسایت هر روز یک کتاب، شما را با سایر موارد مشابه نیز آشنا میکند.









